व्यायामामुळे हृदय नियंत्रित करणाऱ्या नसांची पुनर्रचना होऊ शकते

व्यायामाचा संबंध सामान्यतः मजबूत हृदयाशी जोडला जातो. मात्र, हृदयाच्या कार्याचे नियमन करणाऱ्या मज्जासंस्थेच्या एका भागाची पुनर्रचना व्यायामामुळे होऊ शकते, असे नवीन संशोधन सूचित करते. ब्रिस्टल विद्यापीठातील शास्त्रज्ञांनी सांगितले की मध्यम स्वरूपाच्या एरोबिक व्यायामामुळे उंदरांमधील हृदय नियंत्रित करणाऱ्या मज्जापेशींच्या रचनेत बदल झाला.

Autonomic Neuroscience या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासाचा अहवाल ScienceDaily ने दिला आहे. या निष्कर्षांमुळे शारीरिक हालचालींच्या परिचित फायद्यांना एक न्यूरोलॉजिकल पैलू जोडला जातो. शरीराच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूंमध्ये ठळक फरक असल्याचेही यात दिसते. हृदयाच्या ठोक्यांतील विकार आणि हृदयाच्या नसांना लक्ष्य करणाऱ्या उपचारांचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांसाठी हा निष्कर्ष महत्त्वाचा ठरू शकतो.

हृदयाचे स्वयंचलित नियंत्रणाचे जाळे

हृदय केवळ जाणीवपूर्वक केलेल्या प्रयत्नांवर किंवा हृदयाच्या स्नायूंवर अवलंबून नसते. स्वायत्त मज्जासंस्था त्याच्या कार्याचे काही प्रमाणात नियमन करते. ही यंत्रणा जाणीवपूर्वक नियंत्रणाशिवाय हृदयाचे ठोके, श्वसन आणि पचन यांसारखी कार्ये सांभाळते. शरीराला अधिक ऑक्सिजनची गरज असताना, व्यायाम किंवा तणावपूर्ण परिस्थितींमध्येही, या यंत्रणेची एक शाखा हृदयाची कार्यक्षमता वाढवू शकते.

या नवीन कामाच्या केंद्रस्थानी स्टेलेट गँग्लिया आहेत. मानेच्या खालच्या भागाच्या आणि छातीच्या वरच्या भागाच्या दोन्ही बाजूंना असलेले हे मज्जापेशींचे छोटे समूह आहेत. ही मज्जाकेंद्रे हृदयाची गती आणि हृदयाच्या कार्याच्या इतर पैलूंवर परिणाम करणारे संदेश पाठवतात. नियमित, मध्यम व्यायामाचा या पेशींवर कसा परिणाम झाला, याचा संशोधकांनी अभ्यास केला.

अहवालानुसार, व्यायामामुळे मज्जापेशींची शारीरिक पुनर्रचना झाली; केवळ अल्पकाळासाठी त्या पाठवतात ते संदेश बदलले नाहीत. शरीराच्या दोन्ही बाजूंवरील बदल सारखे नव्हते. उलट, डाव्या आणि उजव्या स्टेलेट गँग्लियाने स्पष्टपणे वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया दर्शवल्या.

बाजूनुसार वेगळा परिणाम

डावी-उजवीकडील तफावत हे या अभ्यासाचे मुख्य निरीक्षण आहे. ब्रिस्टल विद्यापीठातील पशुवैद्यकीय शरीररचनाशास्त्राचे वरिष्ठ व्याख्याते आणि अभ्यासाचे प्रमुख लेखक डॉ. ऑगस्टो कॉप्पी यांनी या निष्कर्षाचे वर्णन हृदयाच्या स्वयंचलित नियंत्रण प्रणालीतील पूर्वी लपलेला डावी-उजवीकडील नमुना असे केले.

ही असममितता महत्त्वाची असू शकते, कारण हृदयाच्या नसांशी संबंधित उपचारांचे परिणामही बाजूनुसार वेगळे असू शकतात. या संशोधनातून कोणताही वैद्यकीय उपचार सिद्ध होत नाही आणि लोकांमध्ये या नसांची पुनर्रचना करण्यासाठी व्यायाम लिहून देता येतो, असेही ते दाखवत नाही. मात्र, मज्जासंस्थेच्या एका बाजूवरील हस्तक्षेपाचा परिणाम दुसऱ्या बाजूवरील हस्तक्षेपासारखा का नसेल, याचे संभाव्य जैविक स्पष्टीकरण ते देते.

अनियमित हृदयाचे ठोके, अँजायना, छातीत दुखणे आणि तणावामुळे होणारी कार्डिओमायोपॅथी, जिला कधीकधी ब्रोकन-हार्ट सिंड्रोम म्हटले जाते, यावरील संशोधनासाठी हे काम भविष्यात उपयुक्त ठरू शकते. या शक्यता अद्याप अनुमानाधारित आहेत. अहवालातील प्रयोग उंदरांवर करण्यात आला असून, मानवांमध्येही असेच बदल होतात का हे ठरवण्यासाठी अधिक संशोधन आवश्यक असल्याचे संशोधक सांगतात.

अभ्यास काय दाखवतो आणि काय दाखवत नाही

नियमित शारीरिक हालचालींचा परिणाम केवळ हृदयाच्या तंदुरुस्तीपुरता मर्यादित नसू शकतो, या कल्पनेला हे निष्कर्ष समर्थन देतात. हृदयाचे नियमन करण्यास मदत करणाऱ्या मज्जासंस्थेच्या रचनेवरही व्यायामाचा परिणाम होऊ शकतो, असे ते सूचित करतात. हा महत्त्वाचा फरक आहे: स्नायूंची कार्यक्षमता, रक्तवाहिन्या आणि चयापचयातील बदल हे व्यायाम शरीरक्रियाशास्त्राचे परिचित भाग आहेत. मात्र, हृदय-नियंत्रक मज्जापेशींमधील संरचनात्मक बदलांवर तुलनेने कमी चर्चा होते.

तरीही, एखादा विशिष्ट व्यायाम कार्यक्रम लोकांमध्ये अतालता रोखतो किंवा हृदयरोगावर उपचार करतो, याचा थेट पुरावा म्हणून या अभ्यासाकडे पाहू नये. प्राण्यांवरील अभ्यासांमधून मानवांमध्ये तपासणे कठीण असलेल्या यंत्रणा उघड होऊ शकतात. मात्र, वैद्यकीय निष्कर्ष काढण्यापूर्वी त्यांच्या परिणामांची पुष्टी करणे आवश्यक आहे.

हा अहवाल मध्यम स्वरूपाच्या एरोबिक व्यायामाशी संबंधित आहे; शारीरिक हालचालींच्या प्रत्येक प्रकाराशी, तीव्रतेशी किंवा कालावधीशी नाही. वैद्यकीय स्थितीसाठी विशिष्ट व्यायामपद्धती निवडण्याचा आधार तो देत नाही. हृदयाची लक्षणे किंवा निदान झालेला हृदयविकार असलेल्या लोकांनी या प्राथमिक संशोधनावरून उपचारात बदल करण्याऐवजी वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ला घेत राहावा.

हे महत्त्वाचे का आहे

व्यायामाचा हृदयाशी कसा संबंध येतो, याचे वैज्ञानिक चित्र हा अभ्यास अधिक व्यापक करतो. नियमित हालचाली केवळ अवयवाच्या रक्त पंप करण्याच्या क्षमतेवर परिणाम न करता, त्याच्या नियंत्रण परिपथाचा भाग असलेल्या नसांवरही परिणाम करू शकतात. भविष्यातील अभ्यासांनी मानवांमध्येही असाच परिणाम सिद्ध केला, तर व्यायामामुळे काही हृदयविकारांची शक्यता कशी बदलते आणि नसांना लक्ष्य करणाऱ्या उपचारांचे परिणाम बाजूनुसार का वेगळे असू शकतात, हे संशोधकांना अधिक स्पष्टपणे समजू शकेल.

सध्या, या निष्कर्षाकडे कार्यपद्धतीविषयक संकेत म्हणून पाहणे योग्य ठरेल: मध्यम व्यायामामुळे उंदरांमधील हृदयाशी संबंधित मज्जापेशींमध्ये बदल झाला आणि तो असममित होता. हाच नमुना लोकांमध्ये दिसतो का, तो किती काळ टिकतो आणि मोजता येण्याजोग्या संरक्षणात्मक किंवा उपचारात्मक परिणामांना तो हातभार लावतो का, हे पुढील प्रश्न आहेत.

हा लेख Science Daily च्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.