हालचालीवर आधारित थेरपी PTSD उपचारात वेग पकडत आहे
अल्बर्टा विद्यापीठातील संशोधकांच्या म्हणण्यानुसार, चालणे आणि त्रासदायक आठवणींवरील मार्गदर्शित एक्स्पोजर यांचे मिश्रण करणारी एक विलक्षण मानसोपचार पद्धत, पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डरवरील उपचार म्हणून ठोस आशा दाखवत आहे. मल्टी-मोडल मोशन-असिस्टेड मेमरी डीसेंसिटायझेशन अँड रीकन्सॉलिडेशन, म्हणजेच 3MDR, या पद्धतीत रुग्णांना ट्रेडमिलवर चालत असताना त्यांच्या भूतकाळातील ट्रॉमाशी थेट संबंधित, त्यांनी निवडलेल्या प्रतिमा आणि संगीताला थोड्या वेळासाठी सामोरे जावे लागते.
ही संकल्पना अपरंपरागत वाटू शकते, पण संशोधकांचा युक्तिवाद असा आहे की हालचाल लोकांचा त्रासदायक आठवणींशी असलेला संबंध बदलते. फ्रीझ प्रतिसादात अडकून राहण्याऐवजी किंवा अतितीव्र लढा-किंवा-पलायन अवस्थेत राहण्याऐवजी, हालचालीदरम्यान रुग्ण त्या आठवणी अधिक चांगल्या प्रकारे प्रक्रिया करू शकतात. दिलेल्या मूळ मजकुरात, अल्बर्टा विद्यापीठातील संशोधकांनी या थेरपीचे वर्णन त्यांनी काम केलेल्या सर्वात आशादायक हस्तक्षेपांपैकी एक असे केले आहे, आणि ती काही आठवड्यांत असे लाभ देऊ शकते जे अन्यथा वर्षे लागली असती, असे म्हटले आहे.
अशा दाव्यांची काळजीपूर्वक तपासणी गरजेची आहे, विशेषतः मानसिक आरोग्यात, जिथे सुरुवातीचा उत्साह टिकाऊ पुराव्यांपेक्षा पुढे जाऊ शकतो. तरीही ही बातमी महत्त्वाची आहे, कारण ती Brain and Behavior या जर्नलमधील पिअर-रिव्ह्यूड अभ्यासाकडे निर्देश करते आणि कॅनडामध्ये अनेक वर्षांपासून ट्रॉमाने मोठ्या प्रमाणावर प्रभावित झालेल्या लोकसमूहांवर चालत असलेल्या क्लिनिकल संशोधन कार्यक्रमाचे वर्णन करते.
3MDR कसे काम करते
3MDR सत्रांमध्ये, रुग्ण ट्रेडमिलवर चालतात आणि त्याच वेळी त्यांनी निवडलेल्या अशा दृश्य आणि संगीत संकेतांना थोड्या वेळासाठी सामोरे जातात, जे त्यांच्या ट्रॉमॅटिक अनुभवांशी थेट जोडलेले असतात. या रचनेचा उद्देश एकाच वेळी अनेक गोष्टी करणे असा दिसतो: रुग्णाला शारीरिकदृष्ट्या गुंतवून ठेवणे, मागे हटण्याऐवजी पुढे जाण्याची हालचाल कायम ठेवणे, आणि ट्रॉमाशी संबंधित सामग्रीला नियंत्रित उपचारात्मक वातावरणात जाणीवेत आणणे.
इथे हालचालीकडे केवळ एक युक्ती म्हणून पाहिले जात नाही. मूळ मजकुरात उद्धृत केलेल्या संशोधकांनुसार, चालण्यामुळे divergent thinking, म्हणजेच वेगवेगळ्या दिशांनी विचार करण्याची क्षमता, वाढू शकते. त्याच भावनिक अडथळ्यांभोवती फिरत राहण्याऐवजी रुग्ण स्मृतीकडे वेगळ्या कोनातून पाहू शकतात आणि तिचे प्रक्रिया करणारे टप्पे गाठू शकतात. हा फरक महत्त्वाचा आहे, कारण अनेक ट्रॉमा थेरपींचे अंतिम उद्दिष्ट रुग्णांना वेदनादायक अनुभव पुन्हा आठवण्यास मदत करणे असते, पण त्यात ते कोलमडू नयेत याची काळजी घेतली जाते.
मूळ मजकुरानुसार, काही सत्रांमध्येच अपंग करणाऱ्या ट्रॉमाला अधिक हाताळण्याजोग्या आठवणींमध्ये रूपांतरित करण्याची प्रक्रिया सुरू होऊ शकते. जर ते पुन्हा दिसून आले, तर ती महत्त्वाची प्रगती ठरेल. PTSD बहुधा सातत्याने राहणारा, उपचार करण्यास कठीण, आणि काम, नाती, झोप, आणि शारीरिक आरोग्यावर खोलवर परिणाम करणारा असतो. प्रभावी पण संथ किंवा भावनिकदृष्ट्या असह्य थेरपीमुळे अनेक रुग्णांना फायदा दिसण्याआधीच उपचार सोडावे लागू शकतात.
संशोधकांना हालचाल का महत्त्वाची वाटते
ही थेरपी एका सामान्य निरीक्षणावर आधारलेली आहे: शारीरिक हालचाल मानसिक प्रक्रियेवर परिणाम करू शकते. अनेक लोक अनौपचारिकपणे सांगतात की चालणे त्यांना दुःख, राग, चिंता किंवा वेदनादायक आठवणींवर विचार करण्यास मदत करते. 3MDR त्या अंतःप्रेरणेला एका संरचित क्लिनिकल पद्धतीत रूपांतरित करण्याचा प्रयत्न करते. शरीर आणि मन वेगळे न मानता, ती हालचालीला थेरप्युटिक यंत्रणेचा भाग बनवते.
हा दृष्टिकोन ट्रॉमासाठी विशेषतः उपयुक्त ठरू शकतो, कारण ट्रॉमा अनेकदा केवळ कथनात्मक आठवण म्हणून नव्हे, तर शारीरिक अवस्थेच्या रूपातही अनुभवला जातो. मूळ धोका संपल्यानंतरही survivors सतर्कता, टाळाटाळ, किंवा शारीरिक ताण यामध्ये अडकलेले वाटू शकतात. भावनिकदृष्ट्या भारलेल्या सामग्रीला सामोरे जाताना सातत्याने पुढे जाण्याची गरज असलेली थेरपी त्या चक्रात खंड पाडण्यास मदत करू शकते.
अल्बर्टा विद्यापीठाच्या टीमचे म्हणणे आहे की ही介入पद्धत रुग्णांना त्यांच्या प्रक्रिया-प्रवासावर मोठ्या प्रमाणात नियंत्रण देते. हा तपशील दुर्लक्षित करू नये. ट्रॉमा उपचारात नियंत्रण हा मध्यवर्ती मुद्दा आहे. PTSD हा काही अंशी असहाय्यता, अनाहूत हस्तक्षेप, आणि विस्कळीत नियमनाचा विकार आहे. जे थेरपीज स्वायत्ततेची जाणीव परत आणतात, त्या लक्षणे कमी करण्याइतक्याच, कदाचित त्याहूनही अधिक, सहनशीलता आणि उपचारांतील सातत्य सुधारू शकतात.
तरीही, सध्याचा अहवाल नेमके काय सिद्ध करतो ते अतिरंजित करू नये. दिलेल्या मूळ मजकुरात अभ्यासाचा आकार, परिणामांचे प्रमाण, तुलनात्मक गट, किंवा ड्रॉपआउट दर यांचा तपशील नाही. हे तपशील निष्कर्ष किती व्यापकपणे लागू होऊ शकतात हे ठरवण्यासाठी महत्त्वाचे असतील. विशेष संशोधन कार्यक्रमातील आशादायक निष्कर्ष म्हणजे ही थेरपी सर्वत्र वापरण्यासाठी तयार आहे, असे आपोआप मानता येत नाही.
ही थेरपी कोणाला दिली जात आहे
मूळ मजकुरानुसार, अल्बर्टा विद्यापीठातील क्लिनिकल संशोधन कार्यक्रमाची सुरुवात 2019 मध्ये Heroes in Mind, Advocacy & Research Consortium, म्हणजेच HiMARC, मार्फत झाली. सुरुवातीला त्याचा भर ट्रॉमाला विशेषतः जास्त सामोरे जावे लागणाऱ्या गटांवर होता, ज्यात लष्करी सदस्य, व्हेटरन, प्रथम प्रतिसाद देणारे कर्मचारी, सार्वजनिक सुरक्षा कर्मचारी, आणि आरोग्यसेवा कर्मचारी यांचा समावेश होता. नंतर हा कार्यक्रम नागरी लोकसंख्यांपर्यंतही वाढवण्यात आला.
ही दिशा अर्थपूर्ण आहे. या गटांना वारंवार ट्रॉमॅटिक घटनांचा सामना करावा लागतो, आणि पारंपरिक उपचारांसाठी अडथळेही येऊ शकतात, मग ते कलंक, वेळापत्रक, व्यावसायिक संस्कृती, किंवा लक्षणांची तीव्रता यांपैकी काहीही असो. 3MDR जर अधिक प्रस्थापित पद्धतींना चांगला प्रतिसाद न देणाऱ्या लोकांना गुंतवू शकत असेल, तर ती मुख्य प्रवाहातील पहिल्या क्रमांकाच्या थेरपी होण्यापूर्वीही एक महत्त्वाची पोकळी भरू शकते.
कॅनडातील संदर्भही महत्त्वाचा आहे. संशोधकांच्या मते, हा देशातील अशा प्रकारचा एकमेव क्लिनिकल संशोधन कार्यक्रम आहे. प्रत्यक्षात याचा अर्थ असा की ही थेरपी अद्याप तुलनेने सुरुवातीच्या संस्थात्मक टप्प्यात आहे. ती मोठ्या प्रमाणावर राबवण्यासाठी प्रशिक्षित चिकित्सक, योग्य सुविधा, आणि कोणत्या रुग्णांना सर्वाधिक फायदा होतो, लाभ किती काळ टिकतो, आणि विद्यमान उपचारमानकांशी तुलना कशी होते, याविषयी अधिक स्पष्ट पुराव्याची गरज आहे.
PTSD काळजीसाठी याचा अर्थ काय असू शकतो
जर नोंदवलेले फायदे व्यापक अभ्यासात टिकून राहिले, तर 3MDR मानसिक आरोग्य उपचारांमधील वाढत्या प्रवृत्तीला बळ देऊ शकते: संज्ञान, भावना, आणि शारीरिक अवस्था यांना वेगवेगळ्या विभागांऐवजी परस्परावलंबी मानणाऱ्या हस्तक्षेपांना. यामुळे ट्रॉमा काळजी क्लिनिशियननी प्रत्यक्ष व्यवहारात दीर्घकाळ पाहिलेल्या गोष्टींशी अधिक जुळेल, म्हणजेच PTSD हा केवळ भूतकाळ आठवण्याबद्दल नसून शरीर आज त्यावर कशी प्रतिक्रिया देते याबद्दलही आहे.
हे उपचाराच्या कालमर्यादेबाबतच्या अपेक्षाही बदलू शकते. दिलेल्या मजकुरातील एक ठळक दावा असा आहे की रुग्ण वर्षांऐवजी काही आठवड्यांत सुधारू शकतात आणि किमान एक वर्ष तरी ते सुधारलेले राहू शकतात. दीर्घकालीन लक्षणांमुळे मोठे सामाजिक आणि आर्थिक खर्च येणाऱ्या क्षेत्रात हे उच्च-मूल्याचे परिणाम आहेत. जलद सुधारणा केवळ रुग्णांसाठीच नव्हे, तर कुटुंबे, कार्यस्थळे, आणि दीर्घकालीन ट्रॉमा-संबंधित अपंगत्व हाताळणाऱ्या आरोग्य यंत्रणांसाठीही महत्त्वाची ठरेल.
तरीही, जबाबदार वाचन संयमित असले पाहिजे. ही उपचार आढळल्याची घोषणा नाही. हा पिअर-रिव्ह्यूड अभ्यास आणि सक्रिय संशोधन कार्यक्रमातून आलेल्या ठोस आशेचा अहवाल आहे, ज्याला चिकित्सकांचा पाठिंबा आहे कारण त्यांच्या मते हा हस्तक्षेप त्यांच्या रुग्णांमध्ये टिकाऊ सुधारणा देत आहे. लक्ष वेधून घेण्यासाठी ते पुरेसे आहे, पण प्रारंभिक पुरावा, पुनरावृत्ती, आणि मानक प्रथा यांमधील सामान्य फरक नाहीसे करण्यासाठी पुरेसे नाही.
सध्या 3MDR विशेष उठून दिसते कारण ती संकल्पनात्मकदृष्ट्या सोपी आणि चिकित्सीयदृष्ट्या महत्त्वाकांक्षी आहे. ती पुढे चालणे या परिचित कृतीला अशा थेरपीचा भाग बनवते जी रुग्णांना ट्रॉमाभोवती न फिरता, त्यातून पुढे जाण्यास मदत करते. प्रभावी, सहन करण्याजोगे, आणि वेळेत मिळणारे उपचार शोधण्यात अजूनही अनेक रुग्णांना अडचण येत असलेल्या क्षेत्रात, हा विकास लक्षपूर्वक पाहण्याजोगा आहे.
हा लेख Medical Xpress च्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on medicalxpress.com
