आफ्रिकन आणि युरोपीय हायड्रोजन कार्यक्रम रणनीतीतून प्रकल्प-जुळवणुकीकडे वळत असल्याचे संकेत देतात

हायड्रोजन धोरण आता अधिक कार्यान्वित होत आहे

pv magazine ने दिलेल्या अहवालानुसार, हायड्रोजन अर्थव्यवस्थेत एक महत्त्वाचा बदल दिसत आहे: सरकारे आणि सार्वजनिक संस्था व्यापक रणनीतिक निवेदनांपासून पुढे जाऊन अशा यंत्रणांकडे वळत आहेत ज्या प्रत्यक्ष प्रकल्पांना वित्तपुरवठा आणि ऑफटेकच्या अधिक जवळ नेण्यासाठी तयार केल्या आहेत. आफ्रिकेत, African Development Bank च्या Sustainable Energy Fund for Africa ने आपल्या Green Hydrogen Programme अंतर्गत प्रस्तावांसाठी आवाहन सुरू केले आहे. युरोपमध्ये, European Commission ने आपल्या Hydrogen Mechanism चा पहिला टप्पा पूर्ण करताना पुरवठा बाजूवरील शेकडो संधी आणि मागणी बाजूवरील डझनभर प्रकल्प एकत्र केले आहेत.

यापैकी कोणतेही पाऊल जलद उभारणीची हमी देत नाही. पण दोन्हीही हे सूचित करतात की धोरणकर्ते हायड्रोजन विकासातील एका केंद्रीय समस्येचे निराकरण करण्याचा प्रयत्न करत आहेत: अनेक प्रकल्प कागदावर आहेत, पण अंतिम गुंतवणूक निर्णयापर्यंत पोहोचण्यासाठी लागणारे भांडवल, प्रतिपक्ष, आणि व्यावसायिक रचना फारच थोड्या प्रकल्पांकडे आहे.

AfDB पूर्व-गुंतवणूक अडथळ्यांवर लक्ष केंद्रित करत आहे

African Development Bank उपक्रम आफ्रिकाभरातील हरित हायड्रोजन आणि डेरिव्हेटिव्ह प्रकल्पांच्या खाजगी क्षेत्रातील विकासकांसाठी आहे. स्रोत मजकुरानुसार, या कार्यक्रमाला जर्मन सरकारकडून प्रारंभिक निधीचा पाठिंबा आहे आणि निवडलेल्या तीन ते पाच प्रकल्पांना $20 दशलक्षांपर्यंतचे पूर्व-गुंतवणूक वित्तपुरवठा देण्यात येईल.

या सहाय्याची रचना लक्षवेधी आहे. व्यापक राष्ट्रीय योजना किंवा प्रारंभिक टप्प्यातील संकल्पना प्रसाराला निधी देण्याऐवजी, कार्यक्रम सल्लागार सेवांसाठी परतफेडयोग्य अनुदाने देईल, ज्यांचा उद्देश प्रकल्पांना अंतिम गुंतवणूक निर्णय किंवा आर्थिक समापनापर्यंत नेण्यास मदत करणे आहे. याचा अर्थ असा की पैसा बांधकामासाठी सर्वसाधारण अनुदान म्हणून नव्हे, तर बांधकाम सुरू होण्यापूर्वी होणाऱ्या गुंतागुंतीच्या आणि खर्चिक कामामधून पुढे जाण्यासाठी एका साधनासारखा ठेवला जात आहे.

हायड्रोजन विकासकांसाठी तो पूर्व-गुंतवणूक टप्पा निर्णायक ठरू शकतो. प्रकल्पांना तांत्रिक अभ्यास, व्यावसायिक मॉडेलिंग, कायदेशीर रचना, परवानगी सहाय्य, आणि वित्तपुरवठा तयारीची गरज असते. ही पावले कमी निधीमुळे किंवा विलंबामुळे रखडली, तर संसाधनांचा पाया आणि धोरणात्मक रस मजबूत असला तरीही प्रकल्प विकास रांगेत अडकून राहू शकतात. सल्लागार सेवांना लक्ष्य करून, AfDB कार्यक्रम एक अरुंद पण अनेकदा अधिक तातडीचा अडथळा हाताळत आहे.

भौगोलिक चौकटही महत्त्वाची आहे. अनेक प्रदेशांमधील नूतनीकरणक्षम संसाधन क्षमतेमुळे आफ्रिकेला अनेकदा हरित हायड्रोजन आणि डेरिव्हेटिव्ह उत्पादनांचा संभाव्य प्रमुख उत्पादक मानले जाते. पण क्षमता एकटीच वित्तपुरवठा करण्याजोगे प्रकल्प निर्माण करत नाही. खंड लक्षणीय हायड्रोजन गुंतवणूक आकर्षित करू शकेल की नाही हे ठरवताना संसाधनांची उपलब्धता नव्हे तर प्रकल्प परिपक्वता निर्णायक ठरेल, याची जाणीव AfDB च्या दृष्टिकोनात दिसते.

युरोपचा Hydrogen Mechanism बाजार शोधावर लक्ष केंद्रित करतो

युरोपीय बाजूला, Commission म्हणते की त्यांनी त्यांच्या Hydrogen Mechanism च्या पहिल्या फेरीत नूतनीकरणक्षम आणि कमी-कार्बन हायड्रोजन तसेच डेरिव्हेटिव्ह्जशी संबंधित 265 प्रकल्पांकडून पुरवठा संधी नोंदवल्या आहेत, यासोबत 45 ऑफटेक प्रकल्पही आहेत. त्या संख्यांचा आकार दर्शवतो की कोण पुरवठा करू शकतो, कोण खरेदी करू इच्छिते, आणि कुठे व्यावसायिक दुवे शक्य होऊ शकतात हे स्पष्ट करण्यासाठी केंद्रीकृत प्रक्रियेचा उपयोग करण्याबद्दल मजबूत रस आहे.

हे महत्त्वाचे आहे, कारण हायड्रोजन क्षेत्रातील वारंवार दिसणाऱ्या संरचनात्मक समस्यांपैकी एक म्हणजे उत्पादक आणि खरेदीदार यांच्यातील कोंबडी-आणि- अंडी संबंध. विकासक भांडवल बांधण्यापूर्वी मागणीचा पुरावा पाहू इच्छितात. संभाव्य खरेदीदारांना अनेकदा विश्वासार्ह पुरवठा, स्पष्ट किंमती, आणि कमी धोका हवा असतो, त्यानंतरच ते करार करतात. दोन्ही बाजूंवरील रस एकत्र करणारी यंत्रणा ही समन्वय अपयश कमी करण्याचा प्रयत्न आहे.

नोंदवलेल्या संधींमध्ये नूतनीकरणक्षम आणि कमी-कार्बन हायड्रोजन तसेच डेरिव्हेटिव्ह उत्पादने दोन्ही समाविष्ट असणे हेही युरोपच्या व्यापक व्यावहारिक भूमिकेचे प्रतीक आहे. स्रोत मजकुरात बाजार एका एकमेव तांत्रिक शुद्धता चाचणीभोवती संघटित केला जात नाही, तर पुरवठा संधी एकत्र करून त्या ऑफटेक रसाशी अशा स्वरूपात जुळवण्याभोवती आहे जे प्रत्यक्ष व्यवहारांना आधार देऊ शकेल.

ही दोन पावले एकाच कथेत का बसतात

पहिल्या दृष्टीक्षेपात, आफ्रिकेतील वित्तपुरवठ्याचे आवाहन आणि युरोपमधील जुळवणी यंत्रणा वेगळ्या धोरणात्मक अद्यतनांसारख्या वाटू शकतात. प्रत्यक्षात, तीच व्यापारी वास्तविकता यांना दिलेली उत्तरे आहेत. हायड्रोजन विकास केवळ उत्साहावर पुढे जात नाही. तो तेव्हाच पुढे जातो जेव्हा विकासक काही कठीण प्रश्नांची उत्तरे देऊ शकतात: उत्पादन कोण खरेदी करेल, कोणत्या अटींवर, किती विकासकार्यांनंतर, आणि कोणत्या वित्तपुरवठा मार्गासह?

AfDB कार्यक्रम निवडलेल्या प्रकल्पांना गुंतवणुकीच्या दारापर्यंत तयार करण्यात मदत करून फ्रंट-एंड तयारतेची समस्या हाताळतो. European Commission mechanism पुरवठा आणि मागणीतील रसाचे संरचित संकलन करून बाजार-निर्मितीची समस्या हाताळतो. दोन्ही पद्धती प्रशासकीय आहेत, अगदी प्रक्रियात्मकही, पण हाच त्यांचा महत्त्वाचा भाग आहे. हायड्रोजन अर्थव्यवस्था आता अशा टप्प्यावर पोहोचली आहे जिथे प्रक्रिया हीच रणनीती आहे.

हा बदल क्षेत्रासाठी आरोग्यदायी ठरू शकतो. हायड्रोजन अनेकदा डीकार्बोनायझेशन, औद्योगिक परिवर्तन, आणि निर्यात संधींबद्दलच्या मोठ्या आश्वासनांसह येत आला आहे. ती आश्वासने तेव्हाच अर्थपूर्ण ठरतात जेव्हा पुरेसे प्रकल्प महत्त्वाकांक्षेतून करार-तयार वास्तवाकडे जाऊ शकतात. आता वापरले जाणारे साधनसामग्री हायड्रोजनभोवतीच्या वक्तृत्वापेक्षा अधिक मोजकी आहे, पण ती प्रकल्प विकासकांना प्रत्यक्षात ज्या गोष्टींची गरज असते त्याच्या अधिक जवळ आहे.

पुढे काय पाहायचे

AfDB च्या आवाहनाची तात्काळ कसोटी ही असेल की ते सल्लागार सहाय्य वापरून जलद अंतिम गुंतवणूक निर्णय किंवा आर्थिक समापनाकडे जाऊ शकणारे प्रकल्प ओळखू शकते का. European Hydrogen Mechanism साठी मुख्य प्रश्न असा आहे की पुरवठा आणि मागणीची रूपरेषा टिकाऊ व्यावसायिक जुळणीत बदलते का, की फक्त रसाच्या सांख्यिकीय यादीपुरती मर्यादित राहते.

जर यापैकी कोणतीही प्रक्रिया दृश्यमान प्रकल्प प्रगती निर्माण करते, तर इतरत्र अशा यंत्रणांसाठीचा युक्तिवाद मजबूत होईल. नसेल तर, हायड्रोजन धोरण अजूनही बँकयोग्य अंमलबजावणीपेक्षा अधिक समन्वय प्लॅटफॉर्म निर्माण करते ही टीका अधिक बळकट होईल.

सध्या, या अद्यतनांमधून दिसते की हा क्षेत्र प्रौढ होण्याचा प्रयत्न करत आहे. हायड्रोजनची कथा आता दृष्टीविषयक विधानांबद्दल कमी आणि संस्था प्रकल्पांना वित्तपुरवठा करण्याजोगे, जुळण्याजोगे, आणि वास्तविक बनविण्यास कशी मदत करतात याबद्दल अधिक आहे.

हा लेख PV Magazine च्या वार्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.