सुईविरहित Strep A लसीने उंदरांमध्ये प्रतिकारशक्तीची प्रतिक्रिया दाखवली

Group A streptococcusविरुद्ध संभाव्य लस इंजेक्शनशिवाय प्रतिकारशक्तीची प्रतिक्रिया निर्माण करू शकते, असे उंदरांवरील एका अभ्यासात दिसून आले. UK Medicines and Healthcare products Regulatory Agencyने GSK Vaccines Institute for Global Healthच्या भागीदारीत केलेल्या या संशोधनात सुईऐवजी श्लेष्मल पृष्ठभागांद्वारे दिल्या जाणाऱ्या लस-उमेदवाराची चाचणी घेण्यात आली.

हे निष्कर्ष सुरुवातीच्या टप्प्यातील आहेत आणि ही लस मानवांमध्ये आजार रोखते, असे सिद्ध करत नाहीत. मात्र Strep A लसीकरणातील दोन दीर्घकालीन आव्हानांना ते हाताळतात: कोणतीही परवानाधारक लस उपलब्ध नसणे आणि रोगाचा भार जास्त असलेल्या ठिकाणी सहज वापरता येतील अशा पद्धतींची गरज.

परवानाधारक लस नसलेला रोगकारक

Group A streptococcusला सामान्यतः Strep A म्हटले जाते आणि तो जगभरात मोठ्या संख्येने संसर्ग घडवतो. अनेक संसर्ग तुलनेने सौम्य असतात; मात्र गुंतागुंत गंभीर होऊन कायमचे अपंगत्व किंवा मृत्यू होऊ शकतो. मूळ लेखाच्या अंदाजानुसार Strep Aमुळे दरवर्षी जगभरात ६० कोटींपेक्षा अधिक संसर्ग होतात आणि संबंधित गुंतागुंतींमुळे ५ लाखांहून अधिक मृत्यू होतात.

कमी आणि मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये हा भार विशेषतः मोठा आहे. त्यामुळे परवडणारी, देण्यास सोपी आणि संसर्ग सुरू होणाऱ्या पृष्ठभागांपर्यंत पोहोचणारी लस, प्रतिजनाच्या वैद्यकीय कामगिरीपलीकडेही मूल्यवान ठरू शकते.

सध्या Strep Aसाठी कोणतीही परवानाधारक लस नाही. त्यामुळे हा अभ्यास विद्यमान लसीकरण कार्यक्रमातील किरकोळ सुधारणा नसून व्यापक प्रयत्नातील प्रीक्लिनिकल टप्पा आहे.

श्लेष्मल पृष्ठभागांद्वारे देण्याची चाचणी

संशोधकांनी नाकाद्वारे आणि जिभेखाली लस देण्याचा अभ्यास केला. हे श्लेष्मल मार्ग आहेत आणि अनेक श्वसन व घशाच्या रोगकारकांशी शरीराची पहिली भेट होणाऱ्या पृष्ठभागांना लक्ष्य करतात. उंदरांमध्ये लस-उमेदवाराने श्लेष्मल पृष्ठभागांवर तसेच संपूर्ण शरीरात प्रतिकारशक्तीच्या प्रतिक्रिया निर्माण केल्या.

अहवालातील अभ्यासात सबलिंगुअल इम्युनायझेशनचा समावेश होता. उंदरांच्या गटांना आठवड्याच्या अंतराने पाच वेळा लस-उमेदवार देण्यात आला. हा पेपर ऑक्टोबर २०२६मध्ये Human Vaccines & Immunotherapeuticsमध्ये प्रकाशित झाला.

स्थानिक आणि प्रणालीगत प्रतिक्रियांचा हा संयोगच मुख्य निष्कर्ष आहे. पारंपरिक इंजेक्शनची लस मजबूत प्रणालीगत प्रतिकारशक्ती निर्माण करू शकते, तर श्लेष्मल लसीकरणाचा उद्देश संसर्ग सुरू होऊ शकतो त्या ठिकाणी संरक्षणात्मक क्रिया वाढवणे हा आहे. या अभ्यासाने क्लिनिकल संरक्षण सिद्ध केलेले नाही आणि मानवी प्रतिकारशक्तीची प्रतिक्रिया उंदरांच्या प्रतिक्रियेशी कशी तुलना करेल हेही स्पष्ट केलेले नाही. मात्र मार्ग आणि फॉर्म्युलेशनच्या पुढील अभ्यासाला तो पाठिंबा देतो.

लस-उमेदवाराची रचना

फॉर्म्युलेशनमध्ये membrane antigensसाठी generalized modules, म्हणजे GMMA, वापरले आहेत. हे बॅक्टेरियांनी नैसर्गिकरीत्या सोडलेले लहान झिल्ली-बुडबुडे आहेत. या लसीच्या रचनेत GMMA दोन भूमिका बजावतात: ते Strep A कार्बोहायड्रेट वाहून नेतात आणि अॅडजुव्हंट म्हणून प्रतिकारशक्तीची प्रतिक्रिया उत्तेजित करतात.

हे काम GMMAशी जोडलेल्या Strep A कार्बोहायड्रेटभोवती तयार करण्यात आले. पारंपरिक सुईद्वारे दिल्या जाणाऱ्या फॉर्म्युलेशनवरच अवलंबून न राहता लक्ष्य प्रतिजनाला वितरण आणि प्रतिकारशक्ती उत्तेजित करणाऱ्या प्लॅटफॉर्मशी जोडणे हा यामागचा उद्देश आहे.

MHRAमधील conjugate vaccines विभागाच्या प्रमुख Fatme Mawas यांच्या मते, परवडणाऱ्या सुईविरहित लसींसाठी GMMA तंत्रज्ञानाची क्षमता या निकालांतून दिसते. नाकाद्वारे किंवा जिभेखाली दिल्यानंतर अभ्यासातील प्राण्यांमध्ये श्लेष्मल पृष्ठभागांवर आणि संपूर्ण शरीरात मजबूत प्रतिक्रिया दिसल्याचे संशोधन पथकाने सांगितले.

सुईविरहित वितरण महत्त्वाचे का

यशस्वी लस केवळ तिच्या जैविक गुणधर्मांनी ठरत नाही. देण्याची पद्धत, प्रशिक्षणाची गरज, उपकरणे, पुरवठा साखळी आणि रुग्णांची स्वीकारार्हता यांचा ती गरजू लोकांपर्यंत पोहोचेल की नाही यावर परिणाम होतो. समतुल्य मानवी उत्पादन सुरक्षित आणि प्रभावी असल्याचे पुढे सिद्ध झाल्यास नाकाद्वारे किंवा जिभेखाली लस देणे या समीकरणातील काही भाग सोपा करू शकते.

प्रशिक्षित लसीकरण कर्मचाऱ्यांपर्यंत किंवा इंजेक्शनच्या पुरवठ्यापर्यंत पोहोच मर्यादित असलेल्या ठिकाणी हा मार्ग विशेष उपयुक्त ठरू शकतो. सुईशी संबंधित अडथळे कमी करू इच्छिणाऱ्या कार्यक्रमांसाठीही तो उपयोगी असू शकतो. हे संभाव्य फायदे अद्याप भविष्यातील शक्यता आहेत; पुढील अभ्यास, उत्पादन विकास आणि मानवी चाचण्यांतील पुराव्यांवर ते अवलंबून आहेत.

संशोधकांना प्रतिजैविक प्रतिरोध कमी करण्याचा संभाव्य फायदा देखील दिसतो. लसीकरणामुळे संसर्ग होण्यापूर्वीच तो रोखला गेला तर उपचारासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्रतिजैविकांची गरज कमी होऊ शकते. हा अप्रत्यक्ष संभाव्य फायदा आहे; या उंदरांच्या प्रयोगात तो सिद्ध झालेला परिणाम नाही.

पुढे काय

हा अभ्यास प्रीक्लिनिकल पुरावा म्हणून पाहावा, लवकरच लस उपलब्ध होईल असा संकेत म्हणून नव्हे. उंदरांची प्रतिकारशक्तीची प्रतिक्रिया महत्त्वाचा संशोधन संकेत असला तरी तो मानवी सुरक्षितता, डोस आणि परिणामकारकतेच्या डेटाचा पर्याय नाही. उमेदवार लसीचे सातत्यपूर्ण उत्पादन शक्य आहे का, योग्य पद्धत कोणती आणि ती मानवांना आजारापासून वाचवते का हे संशोधकांना ठरवावे लागेल.

तरीही, निष्कर्ष Strep A लस विकसित करणाऱ्यांना स्पष्ट शोधमार्ग देतात: कार्बोहायड्रेट लक्ष्य GMMA प्लॅटफॉर्मशी जोडणे आणि श्लेष्मल ऊतींद्वारे देणे. अद्याप परवानाधारक लस नसलेल्या रोगकारकासाठी, सुईविरहित उमेदवार स्थानिक आणि संपूर्ण शरीरातील प्रतिकारशक्तीची क्रिया निर्माण करू शकतो, हा पुरावा महत्त्वाचा तांत्रिक टप्पा आहे.

हा लेख Medical Xpressच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.