जंगलातील आगीच्या धोक्यामुळे नासाने माद्रिदमधील डीप-स्पेस स्टेशन रिकामे केले

डीप-स्पेस संवादाच्या एका मुख्य भागाला वळवण्यास जंगलातील आगीने NASAला भाग पाडले

स्पेनच्या राजधानीजवळ जंगलातील आग पसरल्यामुळे NASA ने शुक्रवारी आपला Madrid Deep Space Communications Complex रिकामा केला. पृथ्वीच्या कक्षेबाहेर कार्यरत असलेल्या अंतराळयानांशी सतत संपर्क ठेवणाऱ्या तीन जमिनीवरील केंद्रांपैकी एक केंद्र एजन्सीला तात्पुरते रिकामे करावे लागले. कर्मचाऱ्यांना सुरक्षित असल्याचे आणि परिस्थिती परवानगी देईल तेव्हा स्थळाच्या नुकसानीची पाहणी केली जाईल, असे एजन्सीने सांगितले.

माद्रिदमधील ही सुविधा कोणतीही नेहमीची चौकी नाही. ती NASA च्या Deep Space Network मधील फक्त तीन प्रमुख स्थापनांपैकी एक आहे, तर उर्वरित दोन Goldstone, California आणि Canberra, Australia येथे आहेत. मिळून ही केंद्रे चौवीस तास जागतिक कव्हरेज देतात, ज्यामुळे दूरच्या अंतराळयानांना आदेश पाठवता येतात आणि त्यांच्या अतिशय क्षीण परत येणाऱ्या संकेतांचा स्वीकार करता येतो. कोणत्याही एका ठिकाणी व्यत्यय महत्त्वाचा ठरतो, कारण ही नेटवर्क रचना भौगोलिक अंतरावर आधारित आहे आणि पृथ्वी फिरत असताना प्रत्येक कॉम्प्लेक्स वेगवेगळ्या अंतराळयानांना कव्हर करतो.

दिलेलेल्या स्रोत मजकुरानुसार, स्पेनमधील स्थानिक बातम्यांमध्ये सुमारे 90 कामगारांना स्थळावरून बाहेर काढल्याचे सांगितले गेले. सार्वजनिकरित्या शेअर झालेल्या प्रतिमांमध्ये मोठ्या ट्रॅकिंग अँटेना परिसरात धूर आणि ज्वाला दिसत असल्यासारखे वाटत होते. NASA ने सांगितले की ते स्थानिक अधिकारी आणि अमेरिकन दूतावास यांच्या समन्वयाने आगीवर लक्ष ठेवून आहे.

तातडीचा कार्यात्मक परिणाम मर्यादित ठेवता आल्याचे दिसते. NASA ने सांगितले की मिशन ऑपरेशन्ससाठीचा आधार California मधील Goldstone complex कडे वळवण्यात आला, त्यामुळे अंतराळयानांशी संवाद अखंड सुरू राहिला. हा हस्तांतरण महत्त्वाचा आहे कारण Deep Space Network हे केवळ एक-दोन मोहिमांसाठीचे रिले नाही. ते बाह्य सौरमालेतून जाणाऱ्या probes आणि विज्ञान मोहिमांच्या संवादाचा कणा आहे, ज्यांचे डेटा-लिंक्स आधीच अंतर, उर्जा आणि अँटेना उपलब्धतेमुळे मर्यादित आहेत.

माद्रिद स्थळ का महत्त्वाचे आहे

Deep Space Network कार्य करते कारण त्याची तीन प्रमुख केंद्रे जगभर साधारण 120 अंशांच्या अंतरावर ठेवलेली आहेत. ही मांडणी पृथ्वी फिरत असताना NASA ला अंतराळयानांशी संपर्क टिकवून ठेवण्यास मदत करते. एक केंद्र उपलब्ध नसल्यास इतर ठिकाणे काही भार उचलू शकतात, पण नेटवर्कमध्ये अतिरिक्त मोकळीक फारशी नाही. अलीकडच्या वर्षांत क्षमता ही वाढती चिंता ठरली आहे, कारण अधिक मोहिमा प्रणालीच्या अँटेना वेळेसाठी स्पर्धा करीत आहेत.

स्पेनच्या राजधानीपासून सुमारे 60 किलोमीटर पश्चिमेला Robledo de Chavela येथे असलेल्या माद्रिद स्थापनामध्ये अत्यंत दूर अंतरावर कार्यरत असलेल्या probes शी संवाद साधण्यासाठी बांधलेले भव्य रेडिओ अँटेना आहेत. स्रोत मजकूरात नमूद आहे की जागतिक तीनही ठिकाणांपैकी प्रत्येक ठिकाणी 70-मीटर अँटेना आहेत, ज्यांचे वजन सुमारे 2,970 U.S. tons आहे. हे डिश अंतराळयानांकडून येणारे कमकुवत संकेत मिळवण्यासाठी केंद्रस्थानी आहेत; त्यांच्या प्रसारणांना पोहोचण्यासाठी मिनिटे किंवा तास लागू शकतात आणि ते पार्श्वभूमीच्या आवाजापासून कष्टानेच वेगळे करता येतात.

जुने आणि अधिक दूरचे मोहिमांसाठी या केंद्राची भूमिका आणखी महत्त्वाची ठरते. स्रोत सामग्रीत माद्रिद कॉम्प्लेक्समध्ये Voyager 1 संदर्भात झालेल्या पूर्व कामाचा उल्लेख आहे, जिथे अंतराळयानाचा अत्यंत क्षीण संकेत मजबूत करण्यासाठी अनेक अँटेना “arraying” चाचणीत एकत्र वापरले गेले. हे उदाहरण व्यापक वास्तव दर्शवते: काही मोहिमांसाठी, विशेषतः ज्या तांत्रिक मर्यादेच्या टोकावर कार्यरत असतात, जमिनीवरील क्षमता गमावल्यास मोजमापाचे अंतर झपाट्याने कमी होऊ शकते.

NASA ने असे म्हटलेले नाही की संवादात बिघाड झाला, आणि त्यांच्या निवेदनात सातत्यावर भर देण्यात आला. तरीही, ही रिकामीकरणाची घटना आठवण करून देते की अत्यंत विशिष्ट अंतराळ पायाभूत सुविधाही हवामान आणि आपत्तीच्या त्याच धोक्यांना सामोऱ्या असतात, जे वीज-जाळे, वाहतूक व्यवस्था आणि जमिनीवरील समुदायांना प्रभावित करतात.

कार्यात्मक लवचिकता आणि भौतिक असुरक्षा

ही रिकामीकरणाची घटना ठळक वाटण्याचे एक कारण म्हणजे Deep Space Network हे संवादाच्या दृष्टीने लवचिकतेसाठी बांधले गेले असले, तरी ते स्थिर स्थलीय मालमत्तांशी भौतिकदृष्ट्या जोडलेले आहे. नेटवर्क खंडांदरम्यान आधार वळवू शकते, पण खराब झालेला 70-मीटर अँटेना अल्पावधीत बदलता येत नाही. त्यामुळे तीन स्थळांपैकी एका जवळील जंगलातील आग ही केवळ स्थानिक आपत्कालीन घटना नसते. ती अत्यल्प खरी अतिरिक्त क्षमता असलेल्या प्रणालीसाठीचा ताण-परीक्षण असते.

स्रोत मजकूरानुसार, रिकामीकरणाच्या वेळी NASA ने अद्याप माद्रिद स्थळाचे नुकसान तपासले नव्हते. त्यामुळे ज्वाला, धूर, उष्णता किंवा वीजपुरवठ्यातील अडथळ्यांनी उपकरणे, सहाय्यक इमारती किंवा प्रवेश रस्त्यांवर परिणाम केला का, हे महत्त्वाचे प्रश्न खुले राहतात. अँटेना स्वतः सुरक्षित असले तरी पुनर्बांधणी सुविधा कितपत सुरक्षित आहे आणि कामावर परतणारे कर्मचारी किती सुरक्षित आहेत, यावर अवलंबून असू शकते.

स्पेनमधील व्यापक जंगलातील आगीची परिस्थिती या गंभीरतेत भर घालते. दिलेल्या अहवालानुसार देशभरात 25,000 हून अधिक लोकांना बाहेर काढण्यात आले होते आणि 20,000 हून अधिक लोकांना लॉकडाऊनमध्ये ठेवण्यात आले होते. त्या संदर्भात NASA चे स्थळ हे एक स्वतंत्र औद्योगिक अपघात नसून मोठ्या नागरी आपत्कालीन परिस्थितीचा भाग आहे.

मिशन ऑपरेटरांसाठी सेवा खंडित न होता कॅलिफोर्नियाकडे आधार वळवता आल्याची गोष्ट हीच तातडीची प्रमुख बातमी आहे. व्यापक अवकाश क्षेत्रासाठी, ही घटना एक अस्वस्थ करणारा धडा अधोरेखित करते: शोधमोहीमेसाठीची महत्त्वाची पायाभूत सुविधा ती टिकवून ठेवणाऱ्या स्थलीय व्यवस्था आणि पर्यावरणीय परिस्थिती इतकीच सुरक्षित असते.

अंतराळ पायाभूत सुविधांच्या भविष्यासाठी इशारा

माद्रिदजवळील रिकामीकरण अशा वेळी झाले आहे, जेव्हा डीप-स्पेस संवादावरील मागणी वाढत आहे. अंतराळ संस्था आणि व्यावसायिक संचालक अधिकाधिक अंतराळयान पृथ्वीपासून दूर पाठवत आहेत, तर जुन्या मोहिमांनाही आधाराची गरज कायम आहे. याचा अर्थ प्रत्येक मोठे अँटेना स्थळ कमी नव्हे, तर अधिक मौल्यवान होत आहे.

ही घटना नियोजनातील एक आव्हानही दाखवते. अंतराळ धोरण अनेकदा प्रक्षेपण क्षमता, उपग्रह निर्मिती आणि मोहिमेच्या निधीवर लक्ष केंद्रित करते, पण जमिनीवरील प्रणाली एक लपलेली अडचण ठरू शकतात. डीप-स्पेस मोहीम पृथ्वीशी संपर्कात राहण्याच्या क्षमतेइतकीच प्रभावी असते. अँटेना उपलब्धता, देखभाल वेळापत्रक आणि पर्यावरणीय व्यत्यय या सर्वांचा त्या परिणामावर प्रभाव पडतो.

जर Madrid complex ला गंभीर नुकसान झाले नसेल, तरीही ही घटना जवळपासच्या आपत्ती म्हणूनच अभ्यासली जाईल. ती भौगोलिक वितरण आणि आपत्कालीन प्रक्रियांचे महत्त्व दाखवते, पण काही अपरिवर्तनीय सुविधांवर उभ्या नेटवर्कच्या मर्यादाही स्पष्ट करते. अनेक भागांत जंगलातील आग तीव्र होत असताना, एजन्सींवर स्थळे अधिक मजबूत करण्याचा, आपत्कालीन नियोजन सुधारण्याचा आणि पुढच्या संकटाआधी संवाद क्षमता वाढवण्याचा दबाव वाढू शकतो.

सध्या NASA चे म्हणणे असे आहे की अंतराळयानांना आधार अखंड सुरू आहे आणि सुरक्षित होताच माद्रिद स्थळाचे मूल्यमापन केले जाईल. जमिनीवरील धोका अद्याप सुरू असताना मिळू शकणारा हा सर्वोत्कृष्ट अल्पकालीन परिणाम आहे.

हा लेख Spaceflight Now च्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.