अंटार्क्टिक बर्फ एका सुरू असलेल्या तारकधुळीच्या वर्षावाकडे निर्देश करतो
पृथ्वी प्राचीन तारकीय स्फोटातून आलेल्या तारकधुळीचे ठसे गोळा करत असल्यासारखी दिसते, तेही एखाद्या नाट्यमय उद्रेकाच्या रूपात नाही, तर अंटार्क्टिक बर्फात नोंदलेली एक पातळ, सातत्यपूर्ण धुळीची सर म्हणून. मुख्य खूण आहे आयर्न-60, एक किरणोत्सारी आयसोटोप जो पृथ्वीवर नैसर्गिकरित्या तयार होत नाही आणि प्रचंड तारांमध्ये निर्माण होऊन सुपरनोव्हा स्फोटांद्वारे पसरतो.
दिलेल्या स्रोत मजकुरानुसार, आयर्न-60 चे अर्धायुष्य 2.6 दशलक्ष वर्षे आहे. हे महत्त्वाचे आहे कारण सौरमंडळ 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी तयार झाले तेव्हा अस्तित्वात असलेला कोणताही आयर्न-60 केव्हाच नष्ट झाला असता. आज वैज्ञानिकांना पृथ्वीवर आयर्न-60 आढळल्यास, ते आपल्या ग्रहाबाहेरून नंतर आले असले पाहिजे.
वैज्ञानिकांना वर्षानुवर्षे माहीत होते की जवळच्या सुपरनोव्हांमुळे सौरमंडळाला लाखो वर्षांपूर्वी किमान दोनदा आयर्न-60 चा फटका बसला होता, ज्याचे पुरावे खोल समुद्री गाळ आणि चंद्राच्या खडकांमध्ये जतन झालेले आहेत. नवीन कोडे अधिक अलीकडील संकेतातून आले: 20 वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या अंटार्क्टिक पृष्ठभागी बर्फात आयर्न-60 आढळले. एवढ्या ताज्या पदार्थाचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी जवळ कोणतीही सुपरनोव्हा नव्हती.
स्थानिक अंतरतारकीय ढग उत्तर देऊ शकतो
स्रोत मजकुरात म्हटले आहे की वैज्ञानिकांना वाटले स्थानिक अंतरतारकीय ढग हे कोडे सोडवू शकेल. वायू आणि धुळीने भरलेला हा विशाल प्रदेश आपल्या आकाशगंगेच्या भागाला वेढून आहे, आणि सौरमंडळ सध्या त्यातून प्रवास करत आहे. जर त्या ढगात एखाद्या जुन्या सुपरनोव्हातून आलेला आयर्न-60 साठवला गेला असेल, तर तो एक साठा म्हणून काम करू शकतो, आणि पृथ्वी त्या धुळीच्या वातावरणातून जात असताना अतिशय लहान प्रमाणात तो पदार्थ हळूहळू सोडू शकतो.
ड्रेस्डेनमधील HZDR येथे डॉ. डॉमिनिक कोल आणि प्रा. अँटन वाल्नर यांच्या नेतृत्वाखालील आंतरराष्ट्रीय पथकाने EPICA ड्रिलिंग प्रकल्पातील अंटार्क्टिक बर्फ कोरांचे विश्लेषण केले. हे नमुने सुमारे 40,000 ते 80,000 वर्षांपूर्वी साचलेल्या बर्फाचा समावेश करतात, जे स्रोत मजकुरात त्या काळाशी सुसंगत असल्याचे म्हटले आहे, जेव्हा सौरमंडळ प्रथम त्या ढगात प्रवेश करत होते.
परिणाम केवळ आयर्न-60 ची ओळख नव्हता, तर बदलता नमुना होता. स्रोत मजकुरानुसार, 40,000 ते 80,000 वर्षांदरम्यान पृथ्वीवर कमी आयर्न-60 पोहोचले, तर अलीकडील नमुन्यांत ते अधिक आढळले. याचा अर्थ सौरमंडळ आधी ढगाच्या कमी घनतेच्या भागातून जात होता आणि नंतर अधिक घन भागात गेले.
ही बदलती पातळी इतकी महत्त्वाची का आहे
या शोधातील सर्वात महत्त्वाचा भाग कदाचित ही बदलती पातळीच आहे. आज पृथ्वीवर पोहोचणारा आयर्न-60 हा फक्त खूप जुन्या सुपरनोव्हा घटनांचा उरलेला अवशेष असेल, तर वैज्ञानिक एवढ्या जलद आणि स्पष्ट बदलाची अपेक्षा करत नाहीत. स्रोत मजकुरात म्हटले आहे की हा संकेत त्या पर्यायी स्पष्टीकरणासाठी खूप लवकर बदलतो. दुसऱ्या शब्दांत, ढग हा केवळ पार्श्वभूमी नाही. तोच बहुधा सध्या पृथ्वीवर पोहोचणाऱ्या पदार्थाचा तात्काळ स्रोत आहे.
यामुळे हा अभ्यास केवळ दुर्मीळ अणूंच्या छान शोधापुरता राहत नाही. तो सौरमंडळाच्या सध्याच्या आकाशगंगीय वातावरणाला पृथ्वीवर काय पोहोचते यामध्ये एक सक्रिय घटक बनवतो. पृथ्वी फक्त प्राचीन तारकीय स्फोटांच्या गोठवलेल्या नोंदीच वाहत नाही. त्या स्फोटांनी मागे सोडलेल्या अवशेषांशी ती अजूनही परस्परक्रिया करत आहे.
हा अर्थ लावण्यात सूक्ष्म पण महत्त्वाचा बदल आहे. आयर्न-60 ला फक्त दूरच्या घटनांच्या भूवैज्ञानिक अभिलेखाप्रमाणे न पाहता, सौरमंडळ अंतरतारकीय रचनेतून कसे हालचाल करते हे समजण्यासाठी संशोधक त्याचा वापर करू शकतात.
जवळजवळ काहीच नसताना शोध घेण्यासारखे
स्रोत मजकुरात वर्णन केलेले काम त्याच्या प्रमाण आणि कठीणतेसाठी उल्लेखनीय आहे. पथकाने सुमारे 300 किलो अंटार्क्टिक बर्फ ब्रेमरहेव्हनहून ड्रेस्डेनला नेले, त्यावर रासायनिक प्रक्रिया केली, आणि ते काहीशे मिलीग्रॅम धुळीत रूपांतरित केले. त्या अवशेषातून आयर्न-60 चे अणू वेगळे काढावे लागले.
स्रोत मजकुरात या शोधाची तुलना 50,000 फुटबॉल स्टेडियममध्ये, प्रत्येकी छपरापर्यंत गवत भरलेले असताना, एक सुई शोधण्याशी केली आहे. हे विश्लेषणात्मक आव्हानाचे प्रभावी वर्णन आहे, आणि अशा निष्कर्षांचे महत्त्वही दाखवते. पृथ्वीच्या बर्फात अतिशय सूक्ष्म बाह्य-स्थलीय संकेत शोधण्यासाठी दूषितपणावर काटेकोर नियंत्रण, अचूक पृथक्करण तंत्र, आणि एका आयसोटोपला प्रचंड पार्श्वभूमी पदार्थापासून वेगळे करू शकणारी संवेदनशील उपकरणे आवश्यक असतात.
अशा अभ्यासांमुळे अनेकदा वैज्ञानिक समज बदलते, कारण ते नेत्रदीपक चित्रांमुळे नाही तर जवळजवळ अदृश्य असलेल्या सिग्नलला स्वच्छपणे परत मिळवल्यामुळे. या प्रकरणात, तो सिग्नल संशोधकांना सौरमंडळ सध्या ज्या प्रदेशात आहे त्याबद्दल काहीतरी सांगत आहे.
आपल्या सौरमंडळाच्या दृष्टीने याचा अर्थ काय
हा शोध सौरमंडळ रिकाम्या अवकाशातून प्रवास करत नाही, हे अधोरेखित करतो. ते स्वतःचा इतिहास, घनतेतील बदल, आणि प्राचीन खगोलीय घटनांच्या जतन झालेल्या अवशेषांसह एका रचलेलेल्या स्थानिक वातावरणातून जात आहे. त्यामुळे स्थानिक अंतरतारकीय ढग हा खगोलशास्त्रज्ञांसाठी फक्त नकाशावरील एक नाव नाही. तो जवळच्या तारकीय इतिहासाचा एक सक्रिय अभिलेख असू शकतो, जो पृथ्वीवर मोजता येण्यासारखा ठसा उमटवत राहतो.
याचा अर्थ धूळ धोकादायक किंवा नाट्यमय आहे असे नाही. स्रोत मजकुरात दिलेला संकेत अत्यंत क्षीण आहे. पण वैज्ञानिकदृष्ट्या तो शक्तिशाली आहे, कारण तो ग्रहशास्त्र, ध्रुवीय बर्फ नोंदी, खगोलभौतिकी, आणि सौरमंडळाची आकाशगंगीय हालचाल यांना एका कथेत जोडतो.
हे पुढील कामासाठीही मार्ग उघडते. पृथ्वी ढगाच्या वेगवेगळ्या भागांतून जाताना आयर्न-60 चे स्तर बदलत असतील, तर दीर्घ नोंदी आणि अधिक नमुने स्थानिक अंतरतारकीय वातावरणाची रचना अधिक अचूकपणे पुन्हा तयार करण्यास मदत करू शकतात. शास्त्रज्ञ अखेरीस बर्फ, समुद्रतळ, आणि चंद्र नोंदींची तुलना करून वेगवेगळ्या युगांत अंतरतारकीय पदार्थ पृथ्वीवर कसा पोहोचला, याचे अधिक स्पष्ट कालरेषा तयार करू शकतील.
तारकधूळ ही केवळ प्राचीन आठवण नाही, तर जिवंत प्रक्रिया आहे
या शोधाचे व्यापक आकर्षण तांत्रिकाइतकेच संकल्पनात्मकही आहे. “आपण तारकधुळीपासून बनलो आहोत” हे परिचित वाक्य आहे, पण हा अभ्यास त्याला वर्तमान काळाचा आयाम देतो. स्रोत मजकुरात सूचित केले आहे की पृथ्वी केवळ दूरच्या भूतकाळात प्राचीन तारकीय पदार्थापासून बनलेली नाही. आपल्या सौरमंडळाने आता ज्या ढगातून प्रवास सुरू केला आहे, त्या ढगात साठवलेल्या फुटलेल्या तारांच्या अवशेषांनी ती अजूनही हलकेच धुळीने माखली जात आहे.
यामुळे विश्व थोडेसे कमी दूरचे वाटते. हा आयर्न-60 निर्माण करणारी सुपरनोव्हा फार पूर्वी नष्ट झाली, पण तिची उत्पादने अजूनही अवकाशात फिरत आहेत, अजूनही अंटार्क्टिक बर्फात नमुने घेतले जात आहेत, आणि अजूनही शास्त्रज्ञांना आपले सौरमंडळ आकाशगंगेतून गेल्या काही काळात कोणत्या मार्गाने गेले हे वाचण्यास मदत करत आहेत. त्या अर्थाने, हे संशोधन फक्त खूप पूर्वी एखाद्या ताऱ्यासोबत काय घडले याबद्दल नाही. ते आपण आत्ता कुठे आहोत याबद्दलही आहे.
हा लेख Universe Today च्या अहवालावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on universetoday.com