उंदरांच्या मॉडेलमध्ये बरे होणे प्रतिकारशक्तीची कार्यक्षमता पूर्णपणे पूर्ववत करू शकले नाही

विषाणू नष्ट झाल्यानंतरही तीव्र विषाणू संसर्गामुळे प्रतिकारशक्तीमध्ये कायमस्वरूपी बदल राहू शकतात, असे बार्सिलोनातील Pompeu Fabra Universityच्या नव्या उंदरांवरील अभ्यासातून समोर आले. संसर्गातून बरे होणाऱ्या प्राण्यांच्या प्लीहेत दीर्घकाळ टिकणारे बदल आणि त्यानंतरच्या धोक्यांविरुद्ध कमकुवत प्रतिसाद आढळल्याचे संशोधकांनी सांगितले.

याच मॉडेलमध्ये आधी केलेल्या लसीकरणाने हे हानिकारक बदल रोखले. लसीकरणामुळे विषाणू संसर्गाचे तात्कालिक परिणाम कमी होण्याबरोबरच प्रतिकारशक्तीच्या संरक्षणातील काही दीर्घकालीन बिघाडांपासूनही संरक्षण मिळू शकते, असे हा निष्कर्ष सूचित करतो.

Cell Death & Diseaseमध्ये प्रकाशित झालेला हा अभ्यास उंदरांवर आधारित आहे. त्यामुळे सामान्य विषाणू संसर्गानंतर हीच प्रक्रिया माणसांमध्ये घडते का किंवा लसीकरणाचा माणसांमध्ये हाच दीर्घकालीन परिणाम होतो का, हे या अभ्यासातून स्वतंत्रपणे सिद्ध होत नाही. मात्र नेहमीच्या बरे होण्याच्या व्याख्येपलीकडचा प्रश्न तो उपस्थित करतो: लक्षणे नाहीशी झाल्यानंतर आणि विषाणू निघून गेल्यानंतर प्रतिकारशक्तीच्या कार्यक्षमतेचे काय होते?

विषाणू नाहीसा झाला तरी प्रतिकारशक्तीचे संरक्षण बदललेले राहू शकते

तीव्र संसर्गांकडे अनेकदा तात्पुरत्या घटना म्हणून पाहिले जाते. विषाणू वाढतो, प्रतिकारशक्ती प्रतिसाद देते, लक्षणे दिसतात आणि संसर्ग नियंत्रणात आणला जातो. या क्रमाचा शेवट म्हणून बरे होण्याकडे सामान्यतः पाहिले जाते.

विद्यापीठाच्या Infection Biology Laboratoryमधील या कामाने विषाणू नाहीसा झाला म्हणजे प्रतिकारशक्ती पूर्वीच्या स्थितीत परतलीच असे नाही, या गृहितकाला आव्हान दिले आहे. संसर्ग झालेल्या उंदरांमध्ये बरे झाल्यानंतरही प्रतिकारशक्तीच्या संरक्षणातील दीर्घकाळ टिकणाऱ्या समस्या संशोधकांना आढळल्या. प्राण्यांनी विषाणूचा यशस्वीपणे सामना केला होता, पण नव्या धोक्यांविरुद्ध त्यांचे नंतरचे प्रतिसाद कमकुवत झाले होते.

या तपासात प्लीहा हा महत्त्वाचा केंद्रबिंदू होता. रोगजनकांविरुद्धच्या प्रतिसादांचे समन्वय साधण्यात सहभागी असलेल्या या प्रतिकारशक्तीच्या अवयवात तीव्र विषाणू संसर्गानंतर कायमस्वरूपी बदल आढळले. या बदलांसोबत प्रतिकारशक्तीची कमकुवत कार्यक्षमताही दिसली, ज्यावरून विषाणू स्वतः आढळत नसलेल्या कालावधीनंतरही संसर्गाचे परिणाम टिकून राहिल्याचे दिसते.

संसर्गापूर्वीच्या लसीकरणाने स्पष्ट फरक घडवला

संसर्ग होण्यापूर्वी लसीकरण केलेल्या उंदरांशी केलेली तुलना हा अभ्यासातील सर्वात ठळक भाग होता. आधी लसीकरण न करता संसर्गातून बरे झालेल्या प्राण्यांच्या तुलनेत, लसीकरण केलेल्या उंदरांमध्ये नोंदवलेल्या दीर्घकालीन प्रतिकारशक्तीच्या समस्या निर्माण झाल्या नाहीत.

याचा अर्थ प्रत्येक लस संसर्गानंतरचे प्रत्येक संभाव्य परिणाम रोखेल, असा नाही; तसेच या संरक्षणामागील यंत्रणाही यामुळे निश्चित होत नाही. मात्र या विशिष्ट उंदरांच्या मॉडेलमध्ये संसर्गापूर्वीची प्रतिकारशक्तीची तयारी संसर्गाचा दीर्घकालीन परिणाम बदलते, हे दिसून आले.

आजार रोखणे, तीव्रता कमी करणे, प्रसार मर्यादित ठेवणे किंवा गुंतागुंतींचा धोका कमी करणे अशा परिणामांच्या आधारे लसींचे सामान्यतः मूल्यमापन केले जाते. सुरुवातीचा संसर्ग रोखणे किंवा त्यात बदल घडवणे यामुळे प्रतिकारशक्तीची रचना आणि भविष्यातील प्रतिसादक्षमताही सुरक्षित राहते का, हा अभ्यासाचा आणखी एक संभाव्य विषय असू शकतो, असे हे नवे निष्कर्ष सूचित करतात.

बरे झाले असे वर्णन केलेले प्राणी सक्रिय संसर्गाविरुद्ध अजूनही लढत नव्हते, ही बाब संशोधकांच्या निरीक्षणाला विशेष महत्त्व देते. तीव्र घटना संपल्यानंतर समस्या दिसून आली, ज्या वेळी बरे होणे पूर्ण झाले असे गृहित धरले जाऊ शकते.

या निष्कर्षाचा काळजीपूर्वक अर्थ लावणे का आवश्यक आहे

हा प्राण्यांवरील अभ्यास आहे आणि प्राण्यांवरील निष्कर्ष आपोआपच क्लिनिकल निष्कर्ष ठरत नाहीत. मूळ माहितीमध्ये उंदरांना अभ्यासातील विषय म्हणून नमूद केले आहे आणि तीव्र विषाणू संसर्गाचे वर्णन केले आहे; मात्र माणसांमध्ये अशाच प्रकारचे प्रतिकारशक्तीतील बदल किती वेळा घडतात, कोणते मानवी विषाणू त्यात सहभागी असू शकतात किंवा प्रयोगात्मक मॉडेलबाहेर कोणतीही विशिष्ट लस तसाच परिणाम घडवते का, हे त्यातून स्पष्ट होत नाही.

प्रत्येक सर्दी, पोटाचा विषाणू किंवा इतर सामान्य संसर्ग कायमस्वरूपी प्रतिकारशक्तीचे नुकसान करतो, असेही याचा अर्थ नाही. तपासलेल्या परिस्थितीत असे घडू शकते, याचा पुरावा हा अभ्यास देतो; संपूर्ण लोकसंख्येतील जोखमीचा अंदाज नाही. हा निष्कर्ष वैद्यकीय मार्गदर्शनात रूपांतरित करण्यासाठी कालांतराने प्रतिकारशक्तीतील बदल मोजणारे आणि संसर्गाचे परिणाम इतर आरोग्यघटकांपासून वेगळे करणारे मानवी अभ्यास आवश्यक असतील.

तरीही, संसर्गाकडे फक्त आधी आणि नंतर अशा साध्या दृष्टिकोनातून पाहण्याच्या पद्धतीत हा अभ्यास उपयुक्त सुधारणा घडवतो. विषाणू नाहीसा होणे आणि लक्षणे कमी होणे हे महत्त्वाचे टप्पे आहेत; परंतु आजाराचे प्रत्येक जैविक परिणाम त्यातून समजतीलच असे नाही. तीव्र संसर्ग नियंत्रणात आल्यानंतरही लसीकरण न केलेल्या उंदरांमध्ये प्रतिकारशक्तीची पुनर्प्राप्ती अपूर्ण राहू शकते, असे संशोधकांना आढळले.

अभ्यासाने उपस्थित केलेले प्रश्न

पुढील पायरी म्हणजे या कायमस्वरूपी बदलांचे कारण काय आणि ते किती व्यापकपणे लागू होतात, हे ठरवणे. प्लीहेत बदल घडवून नंतरच्या प्रतिकारशक्तीच्या प्रतिसादांना कमकुवत करणारे मार्ग, हे परिणाम किती काळ टिकतात आणि विशिष्ट संसर्गानंतर माणसांमध्ये ते आढळू शकतात का, याचा संशोधकांना तपास करावा लागेल.

लसीचा फायदा प्रामुख्याने संसर्ग रोखल्यामुळे झाला, त्याची तीव्रता कमी केल्यामुळे, प्रतिकारशक्तीच्या प्रतिसादाची वेळ बदलल्यामुळे की या सर्वांच्या संयोगामुळे, हा आणखी एक प्रश्न आहे. उंदरांच्या मॉडेलमध्ये लसीकरणाने हानिकारक बदल रोखले, या निष्कर्षाला मूळ माहितीचा आधार आहे; मात्र ती कोणतीही एकमेव यंत्रणा निश्चित करत नाही.

सामान्यतः अल्पकाळ टिकणारे मानले जाणारे संसर्ग झाल्यानंतर लसीकरण प्रतिकारशक्तीच्या पुनर्प्राप्तीवर परिणाम करते का, हेही मानवी संशोधन तपासू शकते. अशा अभ्यासांमध्ये वय, आधीची प्रतिकारशक्ती, आरोग्यस्थिती, विषाणूचा प्रकार आणि वापरलेली विशिष्ट लस यांचा विचार करावा लागेल.

संरक्षणाचा व्यापक अर्थ

Pompeu Fabra Universityच्या निष्कर्षांमुळे लसीकरणाच्या तात्कालिक तसेच नंतरच्या परिणामांचा अभ्यास करण्याची गरज अधिक स्पष्ट होते. या प्रयोगात विषाणूशी सामना होत असताना तसेच त्यानंतर प्रतिकारशक्तीला नव्या आव्हानांना सामोरे जावे लागले तेव्हाही लसीकरण संरक्षणाशी संबंधित होते.

सध्या हा उंदरांमधील निष्कर्ष आहे, माणसांसाठीचा नवा क्लिनिकल दावा नाही. तीव्र विषाणू संसर्गाचा संभाव्य लपलेला परिणाम ओळखणे आणि प्रयोगात्मक परिस्थितीत संसर्गापूर्वीच्या लसीकरणाने तो रोखला, हे दाखवणे यात त्याचे महत्त्व आहे. प्रतिकारशक्तीच्या पुनर्प्राप्तीवरील भविष्यातील अभ्यासांसाठी हे काम अधिक स्पष्ट लक्ष्य देते: विषाणू नाहीसा झाला का, एवढेच नव्हे तर प्रतिकारशक्ती खरोखर पूर्ण कार्यक्षमतेत परतली का, हेही तपासणे.

हा लेख Science Dailyच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.

Originally published on sciencedaily.com