अमेरिकेत मेनोपॉजमधील महिलांसाठी टेस्टोस्टेरॉनची प्रिस्क्रिप्शन्स वाढत आहेत. मात्र मेनोपॉज, पेरीमेनोपॉज किंवा पोस्टमेनोपॉजच्या उपचारांसाठी Food and Drug Administration ने या हार्मोनला मंजुरी दिलेली नाही. काही हार्मोन-आधारित उपचारांची लोकप्रियता आणि त्यांच्या वापराला पाठिंबा देणारे पुरावे यांच्यातील दरीकडे या प्रवाहामुळे पुन्हा लक्ष वेधले गेले आहे.
2026 मधील एका अमेरिकी अभ्यासात 2025 मध्ये महिलांसाठी 90,000 हून अधिक ऑफ-लेबल टेस्टोस्टेरॉन प्रिस्क्रिप्शन्स नोंदवण्यात आल्या. त्यातील बहुतांश प्रिस्क्रिप्शन्स 45 ते 64 वयोगटातील आणि मेनोपॉजचे निदान झालेल्या महिलांसाठी होत्या. ही संख्या 2024 च्या तुलनेत 58.7% अधिक होती.
हॉट फ्लॅशेस आणि ब्रेन फॉगसारख्या लक्षणांपासून आराम मिळेल, अशा जाहिराती आणि दाव्यांचा लोकांना वाढता सामना होत असलेल्या मेनोपॉज-उपचार बाजारात ही वाढ होत आहे. काही उपचारांना FDAची मंजुरी आणि भक्कम पुरावे आहेत. मात्र टेस्टोस्टेरॉनची स्थिती वेगळी आहे: त्याची प्रिस्क्रिप्शन्स वाढत असली तरी मेनोपॉजची लक्षणे कमी करण्यासाठी त्याच्या वापराचे पुरावे मर्यादित असल्याचे Live Scienceने उद्धृत केलेले तज्ज्ञ सांगतात.
प्रिस्क्रिप्शन्स ऑफ-लेबल का आहेत
ऑफ-लेबल प्रिस्क्रिप्शन म्हणजे FDAने मंजूर न केलेल्या उद्देशासाठी मंजूर औषधाचा चिकित्सकाने वापर करणे. या प्रकरणात मेनोपॉज, मेनोपॉजकडे होणारे संक्रमण किंवा मेनोपॉजनंतरचा काळ यावरील उपचार म्हणून टेस्टोस्टेरॉनला FDAची मंजुरी नाही.
हा फरक महत्त्वाचा आहे, कारण वाढता वापर हा प्रस्थापित वैद्यकीय आधार असल्याचे समजले जाऊ शकते. प्रिस्क्रिप्शन्समध्ये झालेली वाढ स्वारस्य आणि उपलब्धता दर्शवते; त्याच्याशी जोडलेल्या प्रत्येक लक्षणासाठी उपचार प्रभावी आहे, हे सिद्ध करत नाही. उपलब्ध पुरावे टेस्टोस्टेरॉनला व्यापकपणे प्रमाणित मेनोपॉज उपचार मानण्यास समर्थन देत नाहीत.
लोकप्रिय संस्कृती आणि आरोग्यविषयक मार्केटिंगमध्ये टेस्टोस्टेरॉनची चर्चा ज्या पद्धतीने केली जाते, त्यातून या उपचाराचे आकर्षण अंशतः वाढू शकते. त्याला अनेकदा “पुरुष” हार्मोन म्हटले जाते; पण महिलाही टेस्टोस्टेरॉन तयार करतात, जरी पुरुषांच्या तुलनेत सरासरी कमी पातळीवर. या मूलभूत तथ्यामुळे मध्यमवयीन लक्षणांसाठी हार्मोनल स्पष्टीकरण सहज पटण्यासारखे वाटू शकते. मात्र पुरेशा पुराव्याशिवाय त्या कल्पनेचे निदान किंवा उपचाराच्या निष्कर्षात रूपांतर करू नये, असा तज्ज्ञांचा इशारा आहे.
अँड्रोजनच्या कमतरतेची वादग्रस्त कल्पना
मेनोपॉज जवळ आल्यावर महिलांमध्ये “अँड्रोजनची कमतरता” निर्माण होते, म्हणजे टेस्टोस्टेरॉन आणि संबंधित हार्मोन्समध्ये मोठी घट होऊन लक्षणे निर्माण होतात, अशी एक सामान्य समजूत आहे. ऑस्ट्रेलियातील Monash Universityच्या एंडोक्राइनोलॉजीच्या प्राध्यापक आणि Women’s Health Research Programच्या प्रमुख Susan Davis यांनी Live Scienceला सांगितले की ही चुकीची समजूत आहे.
प्रस्तावित कारण उपचाराची मागणी घडवू शकते, म्हणून हा मुद्दा महत्त्वाचा आहे. मेनोपॉजची लक्षणे टेस्टोस्टेरॉनच्या कमतरतेमुळे होतात असे गृहित धरल्यास टेस्टोस्टेरॉन देणे हा सहज उपाय वाटू शकतो. परंतु टेस्टोस्टेरॉन उपचार आणि मेनोपॉजच्या लक्षणांपासून आराम यांच्यातील थेट संबंधाचे पुरावे मर्यादित आहेत.
याचा अर्थ टेस्टोस्टेरॉनच्या वापराबाबत प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर सारखेच आहे किंवा प्रत्येक चिकित्सक एकच निर्णय घेत आहे, असा नाही. दावे काळजीपूर्वक वेगळे करणे आवश्यक आहे: टेस्टोस्टेरॉन लिहून दिले जात आहे; मेनोपॉजसाठी ही प्रिस्क्रिप्शन्स ऑफ-लेबल आहेत; आणि मेनोपॉजच्या लक्षणांसाठी त्याच्या वापराला पाठिंबा देणारे पुरावे मर्यादित आहेत. उपचाराची लोकप्रियता वाढत असतानाही ही सर्व विधाने एकाच वेळी खरी असू शकतात.
लोकप्रियता म्हणजे पुरावा नव्हे
प्रिस्क्रिप्शन्समधील वाढ लक्षवेधी आहे, कारण ती मोठी आणि अलीकडची आहे. वर्षभरात 58.7% वाढ म्हणजे एखादा उपचार व्यापक वैद्यकीय आणि ग्राहक-जागरूकतेत वेगाने प्रवेश करत आहे. मात्र जलद स्वीकारामुळे सावध संवादाची गरज कमी होत नाही; ती अधिक वाढते. कोणत्या उपचाराला मंजुरी आहे, कोणते पुरावे भक्कम आहेत आणि अनिश्चितता कुठे आहे, हे उपचार निवडणाऱ्या लोकांना स्पष्टपणे समजणे आवश्यक आहे.
मेनोपॉज हा विविध आणि त्रासदायक लक्षणांचा काळ असू शकतो. त्यामुळे आरोग्य सुधारण्याचे आश्वासन देणाऱ्या पर्यायांची मागणी निर्माण होते. जटिल अनुभवांसाठी सोपे हार्मोनल स्पष्टीकरण मांडून ऑनलाइन जाहिराती हा दबाव वाढवू शकतात. मेनोपॉजकडे जाणाऱ्या लोकांना अनेक उपचारविषयक दावे ऐकायला मिळू शकतात, त्यापैकी काही इतरांपेक्षा अधिक पुराव्यांवर आधारित असतात, असे स्रोत नमूद करतो.
चिकित्सकांसाठी ऑफ-लेबल प्रिस्क्राइब करणे ही नेहमीच्या वैद्यकीय व्यवहाराचा भाग आहे; परंतु संबंधित रुग्ण आणि उपलब्ध पुरावे यांना अनुरूप चर्चा आवश्यक असते. रुग्णांसाठी सर्वात उपयुक्त प्रश्न हा उपचार लोकप्रिय आहे का किंवा त्याला “नैसर्गिक” म्हटले जाते का, एवढाच नसून, तो कोणता परिणाम साध्य करण्यासाठी आहे आणि तो परिणाम किती ठोसपणे सिद्ध झाला आहे, हा आहे.
पुराव्यांतील दरीचा अर्थ
मर्यादित पुरावे म्हणजे वैज्ञानिक स्वारस्याचा अंत नव्हे. ते अधिक चांगल्या संशोधनाची आणि अधिक अचूक दाव्यांची गरज दर्शवतात. प्रिस्क्रिप्शन्स वाढत असताना, मेनोपॉजची कोणती लक्षणे, असल्यास, टेस्टोस्टेरॉन उपचाराला प्रतिसाद देतात, कोणाला देतात आणि कोणत्या परिस्थितीत देतात, हे अभ्यास स्पष्टपणे दाखवू शकतील का, हा मुख्य प्रश्न आहे.
तोपर्यंत ऑफ-लेबल प्रिस्क्रिप्शन्समधील वाढ ही FDAची मान्यता किंवा मेनोपॉजशी संबंधित व्यापक लक्षणांवर टेस्टोस्टेरॉन प्रभावी असल्याचा पुरावा मानू नये. उपलब्ध वृत्तांकन त्याऐवजी ठोस पुराव्यांच्या आधारापेक्षा पुढे गेलेल्या उपचारप्रवाहाकडे निर्देश करते.
म्हणून पारदर्शकता अत्यावश्यक आहे. टेस्टोस्टेरॉनचा विचार करणाऱ्या महिलांनी हे समजून घ्यावे की मेनोपॉजशी संबंधित वापरासाठी या हार्मोनला FDAची मंजुरी नाही आणि मेनोपॉजची लक्षणे कमी करण्यासाठी पुरावे मर्यादित आहेत. ठोस आश्वासनांनी भरलेल्या बाजारात या मर्यादा लक्षात ठेवणे हे सर्वात महत्त्वाचे तथ्य ठरू शकते.
हा लेख Live Scienceच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on livescience.com