निएंडरथल दंतवैद्यकाचे पुरावे दातांच्या उपचारांना 59,000 वर्षे मागे नेतात

आश्चर्यकारकरीत्या आधुनिक कथा सांगणारा प्राचीन दात

दक्षिण-पश्चिम सायबेरियातून मिळालेली 59,000 वर्षे जुनी निएंडरथल दाढ दंतवैद्यकाचे आतापर्यंतचे सर्वांत जुने ज्ञात पुरावे ठरू शकते, असे संशोधकांचे म्हणणे आहे. त्यांच्या मते, खोल कॅव्हिटीवर उपचार करण्यासाठी त्या दातात जाणीवपूर्वक छिद्र पाडण्यात आले. ही मांडणी खरी ठरली, तर हेतुपूर्ण दंत हस्तक्षेपाचा इतिहास सुमारे 45,000 वर्षे मागे जाईल आणि निएंडरथलच्या तांत्रिक तसेच संज्ञानात्मक प्रगल्भतेबाबत सुरू असलेल्या नव्याने मूल्यमापनाला अधिक बळ मिळेल.

हा दात, खालचा दुसरा मोलार, सायबेरियातील दक्षिण-पश्चिम अल्ताई पर्वतांमध्ये सापडला, जो युरोपमधून पूर्वेकडे स्थलांतर केल्यानंतर निएंडरथल वस्तीशी संबंधित प्रदेश आहे. सुरुवातीला ते तुटण्यामुळे किंवा मृत्युपश्चात प्रक्रियांमुळे झालेले नुकसान वाटले, पण जवळून तपासणी केल्यानंतर ते अधिक संरचित नमुना असल्याचे स्पष्ट झाले. संशोधकांनी तीन अंशतः एकमेकांवर आलेल्या खळग्यांपासून बनलेली मोठी, अनियमित कॅव्हिटी ओळखली, जी पल्प चेंबरपर्यंत पोहोचली होती.

हा आकार महत्त्वाचा ठरला, कारण तो केवळ अनियमित झीज असल्यासारखा दिसत नव्हता. सविस्तर अभ्यासातून टोकदार दगडी साधनाने वारंवार बोअर केल्याचे पुरावे मिळाले, बहुधा जॅस्परपासून बनवलेल्या साधनाने, जे त्याच गुहेत सापडलेल्या साधनांसारखे होते. प्रगत इमेजिंग आणि चिन्ह-विश्लेषणातून वारंवार टूथपिक वापरल्याची तसेच कुजलेल्या भागात थेट लावलेल्या फिरत्या हालचालींचीही लक्षणे आढळली.

हे जाणीवपूर्वक केल्याचे संशोधकांना का वाटते

जाणीवपूर्वक उपचार झाल्याचा युक्तिवाद स्रोत मजकुरात दिलेल्या अनेक पुराव्यांवर आधारलेला आहे. कॅव्हिटीतील चिन्हांमध्ये ओरखड्यांऐवजी किंवा अनाहूत तुकडे पडण्याऐवजी ड्रिलिंगचे पुरावे दिसले. उपचार तीन टप्प्यांत झाला असावा, यावरून एकाच अपघाताऐवजी वारंवार हस्तक्षेप झाला असावा असे सूचित होते. संशोधकांनी हेही नमूद केले की कॅव्हिटीचा आकार मानवी पल्प चेंबरमधील आजारी ऊतक गाठण्यासाठी नंतरच्या काळात केलेल्या प्रयत्नांसारखा आहे.

हीच मुख्य व्याख्यात्मक झेप आहे. दावा फक्त एवढाच नाही की निएंडरथलचे दात खराब झाले होते किंवा ते टूथपिक वापरत होते. प्राचीन तोंडी झीज आणि स्व-देखभाल याबाबत पुरातत्त्वज्ञांना आधीच जे माहीत आहे त्यात ही दोन्ही निरीक्षणे सहज बसतात. अधिक मजबूत युक्तिवाद असा आहे की एखाद्या व्यक्तीने किंवा मदतनीसाने वेदनादायक, संसर्ग झालेला दात दगडी साधनांनी जाणीवपूर्वक बदलला, ज्यामुळे त्रासाचे मूळ कमी होईल.

संशोधकांच्या मते, दाताच्या गुळगुळीत आणि गोलसर कडा सूचित करतात की त्या व्यक्तीने तो दात वापरून चावणे सुरू ठेवले, कदाचित हस्तक्षेपानंतर अनेक वर्षे. तसे असेल, तर उपचारादरम्यान निश्चितच तीव्र वेदना झाल्या असल्या तरी त्या प्रक्रियेने कार्यक्षम दिलासा दिला असावा.

पुराव्यांचे हे मिश्रणच निष्कर्षाला महत्त्वपूर्ण बनवते. हेतुपूर्ण दंत उपचाराचे आतापर्यंतचे सर्वांत जुने उद्धृत पुरावे इटलीतील होमो सेपियन्सकडून सुमारे 14,000 वर्षांपूर्वीचे आहेत, आणि त्यात ड्रिलिंग नव्हे तर ओरखडे होते. 59,000 वर्षांपूर्वीच्या निएंडरथल दातातील ड्रिलिंग केवळ वेळरेषा मागे नेत नाही. दातदुखीवर आक्रमक पद्धतीने उपचार करण्याची सुरुवात कोणी केली आणि का, याबाबतच्या गृहितकांनाही ते बदलते.

हे निएंडरथल ज्ञानाबद्दल काय सांगते

निएंडरथल संज्ञानाबाबत उरलेल्या पूर्वग्रहांना आव्हान देणारे म्हणून संशोधक ही शोधमिळकत मांडतात. अर्थ असा नाही की निएंडरथल आजच्या अर्थाने औपचारिक दंतचिकित्सा करत होते, तर असा की त्यांना खराब झालेल्या दात आणि वेदना यांच्यातील मूलभूत कारणसंबंध समजला असावा, आणि आजारी भाग बदलण्यासाठी त्यांनी जाणीवपूर्वक कृती केली असावी.

हे महत्त्वाचे आहे, कारण निएंडरथल क्षमतांबाबतची चर्चा बराच काळ त्यांना वर्तनाने मर्यादित दाखवणे आणि जटिल सामाजिक व तांत्रिक जीवन असलेले सक्षम, अनुकूल मानव म्हणून मान्य करणे यामध्ये डोलत राहिली आहे. जाणीवपूर्वक कॅव्हिटी उपचाराचे पुरावे ठामपणे दुसऱ्या गटात बसतात. ते निरीक्षण, प्रयोग, साधनांवरील नियंत्रण आणि भविष्यातील लाभासाठी वेदनादायक हस्तक्षेप सहन करण्याची किंवा तो देण्याची तयारी सूचित करतात.

यातून काही प्रमाणात सामाजिक काळजीचाही संकेत मिळू शकतो. हा ड्रिलिंग कुणी दुसऱ्याने केला, हे स्रोत मजकुरातून निश्चित होत नाही, पण तो पर्याय दुर्लक्षित करणे कठीण आहे. टोकदार दगडी साधनाने खोल कॅव्हिटीवर उपचार करणे अवघड, वेदनादायक आणि मदतीशिवाय केल्यास धोकादायक असू शकते. जरी तो स्वयंसहाय्याने केलेला प्रयत्न असला, तरी त्यातून निर्धार आणि व्यावहारिक शरीररचनात्मक ज्ञान दिसते.

महत्त्वाचे म्हणजे, संशोधक निएंडरथलकडे आधुनिक दंतवैद्यक किंवा निर्जंतुकीकृत प्रक्रिया होत्या, असे म्हणत नाहीत. मुद्दा अधिक संकुचित आणि म्हणूनच अधिक बळकट आहे: त्यांनी दंत रोग नियंत्रणासाठी दगडी साधने लक्ष्यित पद्धतीने वापरली असावीत.

गहन मानवी इतिहासात दात का महत्त्वाचे आहेत

दात विलक्षण चांगले टिकून राहतात, म्हणून ते पॅलिओअँथ्रोपॉलॉजीतील सर्वांत माहितीपूर्ण अवशेषांपैकी एक आहेत. ते झीज, आहार, रोग, आणि वाढत्या सूक्ष्म व रासायनिक तंत्रांमधून वर्तनाचे ठसेही जपतात. या प्रकरणात, त्या दाताने रोगस्थिती आणि हस्तक्षेप या दोन्हींचे दालन उघडले.

डीएनए उपलब्ध नसताना किंवा ते नीट जतन न झालेल्या वेळीही दंत ऊतक पुरावे टिकवू शकते. अधिक व्यापक अर्थाने, तोंडाच्या आरोग्याकडे प्राचीन दैनंदिन जीवन समजून घेण्यासाठी उपयोगी दृष्टीकोन म्हणून पाहता येते, कारण दातदुखी तात्काळ, दुर्बल करणारी आणि दुर्लक्ष करणे कठीण असते. निएंडरथल कॅव्हिटीवर उपचार करत असतील, जरी ते अतिशय प्राथमिक स्वरूपाचे असले, तरी ते केवळ दीर्घकालीन वेदना शांतपणे सहन करत नव्हते. ते ती सोडवण्याचा प्रयत्न करत होते.

ही निष्कर्षमाला एका व्यापक पद्धतीशीही जुळते, ज्यात निएंडरथल आता अधिक परके आणि कमी, तर अधिक कल्पक दिसत आहेत. इतर स्थळांवरील पुराव्यांनी त्यांना प्रगत साधननिर्मिती, प्रतीकात्मक वर्तन, आणि पर्यावरणीय अनुकूलता यांच्याशी आधीच जोडले आहे. दंत हस्तक्षेप त्या प्रवाहात बसतो, कारण तो शरीरातील वेदनेसारख्या अतिशय जवळच्या आणि व्यावहारिक समस्येवर लागू केलेले समस्या-निराकरण दाखवतो.

सावधगिरी आणि महत्त्व

अनेक प्राचीन-पूर्वइतिहास दाव्यांप्रमाणे, येथेही अर्थ लावणे वस्तूप्रमाणेच महत्त्वाचे आहे. एका नमुन्यातून घेतलेले विलक्षण वर्तनविषयक निष्कर्ष स्वाभाविकपणे तपासणीला आमंत्रण देतात. हे चिन्ह मानवेतर प्रक्रिया, नंतरचे नुकसान, किंवा साधारण झीज यांपेक्षा अधिक चांगल्या प्रकारे समजावता येत नाहीत, हे संशोधकांना पटवून द्यावे लागेल. पण स्रोत मजकुरातील विश्लेषण एकट्या संदिग्ध वैशिष्ट्यावर नाही, तर सूक्ष्म अभ्यास, इमेजिंग, आणि संदर्भात्मक तुलनेवर आधारलेले दिसते.

निष्कर्ष टिकून राहिला, तर त्याचे महत्त्व मोठे असेल. दंतवैद्यकाचा इतिहास आता होमो सेपियन्ससह उशिरच्या अप्पर पॅलिओलिथिकमध्ये सुरू होत नाही, तर खूप आधी आणि निएंडरथल्सपासून सुरू झाला असे म्हणावे लागेल. याचा अर्थ असा नाही की दंतवैद्यक अचानक पूर्ण विकसित स्वरूपात प्रकट झाले, तर दातदुखीविरुद्ध यांत्रिक हस्तक्षेप करण्याची प्रवृत्ती यापूर्वी नोंद झालेल्यापेक्षा खूप खोल आणि विविध मूळाची आहे.

हे वैज्ञानिकदृष्ट्या उपयुक्त पाऊल आहे, कारण त्यामुळे प्रश्नांचा आवाका वाढतो. आधुनिक मानवांनी दंत काळजी कधी शोधली, हा प्रश्न विचारण्याऐवजी, विविध मानवी गटांनी उपलब्ध साधनांचा वापर करून रोग कसा समजून घेतला आणि कसा हाताळला, हे संशोधक अधिकाधिक विचारू शकतात.

त्या अर्थाने, सायबेरियातील हा दात केवळ दंतकुतूहल नाही. तो मानवी जातीच्या सर्वांत जवळच्या नातेवाइकांपैकी एकाने कदाचित उद्देश, तंत्र आणि चिकाटीने सडण्याला सामोरे गेले याचा पुरावा आहे. 59,000 वर्षांनंतर, त्यांच्या आणि आपल्या जीवनांमधील अंतर अपेक्षेपेक्षा कमी वाटते.

हा लेख New Scientist च्या वार्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.