मायलिन तयार करणाऱ्या मेंदूतील पेशी संज्ञानात्मक घसरणीस कारणीभूत ठरू शकतात

मज्जातंतूंभोवतीचे संरक्षणात्मक आवरण टिकवून ठेवणाऱ्या मेंदूतील पेशी वृद्ध मेंदूत समस्येचा भाग बनू शकतात, असे एडिनबर्ग विद्यापीठ आणि UK Dementia Research Instituteच्या संशोधनातून दिसते. Nature Medicineमध्ये प्रकाशित अभ्यासाने मायलिन राखणाऱ्या पेशींच्या बिघाडाचा संबंध मज्जातंतूंचे नुकसान आणि आयुष्याच्या उत्तरार्धात संज्ञानात्मक क्षमता कमी होण्याच्या वेगातील फरकाशी जोडला आहे.

मायलिन हे मज्जातंतूंना वेढणारे संरक्षणात्मक आवरण असून त्यामुळे मज्जासंस्थेत संदेश कार्यक्षमतेने जातात. वय वाढल्यावर हे आवरण राखणाऱ्या पेशी असामान्य प्रमाणात मायलिन तयार करू शकतात, असे संशोधकांना आढळले. त्यामुळे संवाद सुधारण्याऐवजी मज्जातंतूंना बाधा येऊन स्मरणशक्ती आणि विचारक्षमता कमी होऊ शकते.

याचा अर्थ मायलिन किंवा त्याला आधार देणाऱ्या पेशी मूलतः हानिकारक आहेत, असा नाही. मेंदूच्या कार्यासाठी सामान्यतः आवश्यक असलेल्या प्रक्रियेत होणाऱ्या संभाव्य बिघाडाची ही ओळख आहे.

संज्ञानात्मक वृद्धत्वाचा दीर्घकालीन दृष्टिकोन

संशोधकांनी Lothian Birth Cohort 1936चा डेटा वापरला. या गटातील लोकांच्या संज्ञानात्मक क्षमतांचा बालपणापासून वृद्धत्वापर्यंत मागोवा घेण्यात आला. 70 ते 82 वयोगटात स्मरणशक्ती, माहिती प्रक्रिया वेग आणि अवकाशीय क्षमता तपासण्यात आली. 1,091 सहभागींपैकी 866 जणांनी वयाच्या 70 वर्षांनंतर अतिरिक्त चाचण्या पूर्ण केल्या. जवळजवळ सर्वांमध्ये काही प्रमाणात घसरण दिसली, पण तिचा वेग व्यक्तिनुसार वेगळा होता.

मानवी मेंदूच्या ऊतींचे परीक्षण तसेच उंदरांवर प्रयोग करण्यात आले. त्यामुळे जलद घसरणीशी संबंधित मेंदू आणि हळूहळू बदलणाऱ्या मेंदूमधील संभाव्य फरक अभ्यासता आला.

आधार देणाऱ्या पेशी बिघडल्यावर

मायलिनला अनेकदा मज्जासंस्थेचे इन्सुलेशन म्हटले जाते. ते टिकवणाऱ्या पेशींची भूमिका आतापर्यंत उपयुक्त मानली जात होती. मात्र वृद्धत्वामुळे हा संबंध बदलू शकतो; असामान्य मायलिन निर्मितीमुळे मज्जातंतूंमध्ये अडथळा येऊ शकतो.

या अभ्यासात दीर्घकालीन मानवी संज्ञानात्मक माहिती, मानवी ऊती आणि उंदरांवरील प्रयोग एकत्र केले आहेत. त्यामुळे पेशींचा बिघाड, मज्जातंतूंचे नुकसान आणि संज्ञानात्मक कामगिरी यांच्यातील संभाव्य संबंध स्पष्ट होतो.

• 70 ते 82 वयोगटातील संज्ञानात्मक बदलांचा अभ्यास करण्यात आला.
• मायलिन राखणाऱ्या पेशींवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले.
• वयाशी संबंधित बिघाड असामान्य मायलिन निर्मिती आणि मज्जातंतूंच्या नुकसानीशी जोडला गेला.
• हा जैविक मार्ग भविष्यातील संशोधनाचे लक्ष्य ठरू शकतो.

उपचार संशोधनाची संभाव्य दिशा

या जैविक मार्गावर परिणाम करणारी औषधे इतर न्यूरोलॉजिकल स्थितींमध्ये आधीच वापरली जात असल्याचे संशोधक सांगतात. त्यामुळे वयाशी संबंधित संज्ञानात्मक घसरणीसाठी त्यांचा अभ्यास केला जाऊ शकतो. मात्र कोणतेही सध्याचे औषध यासाठी वापरावे, असा पुरावा या अभ्यासातून मिळत नाही.

विद्यमान औषधाचा नव्या उपयोगासाठी अभ्यास केल्याने विकासातील काही टप्पे सोपे होऊ शकतात. तरी योग्य लक्ष्य, मात्रा, वेळ, रुग्णसमूह आणि लाभ स्वतंत्र वैद्यकीय अभ्यासांतून निश्चित करावे लागतील.

म्हणून हा तातडीचा उपचार नसून तपासण्याजोग्या जैविक प्रक्रियेची ओळख करणारा अभ्यास आहे.

संशोधनाचा प्रश्न का बदलतो

वयाशी संबंधित संज्ञानात्मक घसरणीत रक्तवाहिन्यांतील बदल, दाह, न्यूरोडीजेनेरेटिव्ह रोग आणि मज्जापेशींचे आरोग्य यांसह अनेक घटक असू शकतात. मज्जातंतूंना आधार देणाऱ्या पेशींचे वृद्धत्वातील वर्तन हा आणखी एक संभाव्य घटक असल्याचे अभ्यास सुचवतो.

आता प्रश्न फक्त मायलिन कसे टिकवायचे हा नसून त्याचे सामान्य नियमन कसे राखायचे हाही आहे. कमी देखभाल हानिकारक असू शकते; असामान्य निर्मितीही हानिकारक ठरू शकते.

पुढे काय

हा मार्ग संज्ञानात्मक घसरणीचे कारण आहे की इतर वयाशी संबंधित बदलांना प्रतिसाद, हे भविष्यातील संशोधनाने स्पष्ट करावे लागेल. त्याला लक्ष्य केल्याने स्मरणशक्ती, प्रक्रिया वेग किंवा दैनंदिन कार्यक्षमता टिकते का, हेही तपासावे लागेल.

सध्या हा अभ्यास वृद्ध मेंदूतील संभाव्य असुरक्षिततेचे अधिक स्पष्ट चित्र देतो. मज्जासंयोजनांचे संरक्षण करण्यासाठी असलेल्या पेशींचे सामान्य वर्तन बिघडल्यास त्या संयोजनांची कार्यक्षमता कमी होऊ शकते.

हा लेख Science Dailyच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.