हृदयाचे वृद्धत्व दुर्लक्षित भागांमध्ये केंद्रित असू शकते
हृदयातील वयाशी संबंधित दाह सर्वत्र समान प्रमाणात पसरलेला नसेल. The Jackson Laboratory मधील संशोधकांना उंदरांच्या हृदयात दाह आणि ऊतकांवरील व्रणांची चिन्हे केवळ हृदयाच्या स्नायूमध्ये नव्हे, तर महाधमनीच्या झडपा आणि महाधमनीच्या मुळाभोवती विशेषतः केंद्रित असल्याचे आढळले.
Aging Cellमध्ये प्रकाशित झालेल्या या निष्कर्षांमुळे हृदयाच्या वृद्धत्वावरील संशोधनातील प्रचलित भराला आव्हान मिळते. यापूर्वीच्या अनेक अभ्यासांनी हृदयाच्या स्नायूवर, विशेषतः रक्त महाधमनीत पंप करणाऱ्या डाव्या निलयावर, लक्ष केंद्रित केले होते. नव्या अभ्यासात मात्र हृदयाचा अधिक व्यापकपणे अभ्यास करण्यात आला आणि हृदयाच्या जीवशास्त्रातील प्रमुख केंद्रांऐवजी आधारभूत रचना मानल्या जाणाऱ्या भागांमध्ये लक्षणीय बदल आढळले.
या व्यापक दृष्टिकोनातून वयाशी संबंधित बदलांची स्थानिक “केंद्रे” स्पष्ट झाली. हा अभ्यास उंदरांवर करण्यात आल्याने, हे निष्कर्ष मानवी हृदय-रक्तवाहिन्यांच्या आजाराची व्याख्या थेट बदलत नाहीत. मात्र वृद्धत्वामुळे हृदयात कसे बदल होतात आणि भविष्यात उपचारात्मक हस्तक्षेप कुठे केंद्रित करता येतील, याचा वेगळा आराखडा ते देतात.
झडपा आणि रक्तवाहिन्या जैविकदृष्ट्या सक्रिय ऊतक आहेत
महाधमनीच्या झडपा हृदयातून महाधमनीकडे जाणारा रक्तप्रवाह नियंत्रित करतात, तर महाधमनीचे मूळ हा हृदयाजवळील प्रमुख धमनीचा भाग आहे. दोन्ही रचना यांत्रिकदृष्ट्या मोठा ताण सहन करतात. मात्र त्या रोगप्रतिकारक पेशी आणि संयोजी ऊतकांच्या पेशींचे निवासस्थानही आहेत; वयानुसार या पेशींमधील परस्परसंवाद बदलतो, हे अभ्यासातून अधोरेखित झाले.
या झडपा आणि रक्तवाहिन्यांलगतच्या भागांमध्ये दाह आणि फायब्रोसिस, म्हणजेच व्रणनिर्मिती, विशेषतः स्पष्ट दिसल्याचे संशोधकांनी सांगितले. या बदलांचा आसपासच्या हृदयाच्या ऊतकांवर परिणाम होऊन व्यापक हृदय-रक्तवाहिनी ऱ्हासाला हातभार लागू शकतो.
हृदय हा एकच अवयव असून तो सर्वत्र एकाच पद्धतीने वृद्ध होतो, या कल्पनेला हा निष्कर्ष अधिक गुंतागुंतीचा बनवतो. त्याऐवजी विविध पेशीप्रकार आणि शरीररचनेतील भाग वेगवेगळ्या वृद्धत्वाच्या मार्गांवर जाऊ शकतात. डावा निलय हृदयाच्या कार्यासाठी अत्यावश्यक आहे; मात्र वृद्धत्वाचे जैविक परिणाम शोधण्यासाठी तो नेहमीच सर्वात आधीचा किंवा सर्वाधिक माहिती देणारा भाग असेलच असे नाही.
अवयवभर वृद्धत्व रेषीय नसते
तरुण हृदयांमध्येही दीर्घकालीन वयाशी संबंधित दाहाशी निगडित निर्देशक आढळले, मात्र ते विशिष्ट भागांत केंद्रित होते, असे अभ्यासात दिसून आले. यावरून असे सूचित होते की हृदयाच्या वृद्धत्वाशी नंतर संबंधित ठरणारी काही वैशिष्ट्ये सुरुवातीपासूनच अस्तित्वात असू शकतात; परंतु कालांतराने पेशींमधील परस्परसंवाद आणि ऊतकांची स्थिती बदलल्यावर त्यांचे परिणाम अधिक महत्त्वाचे होऊ शकतात.
संशोधकांच्या मते, हा निष्कर्ष वृद्धत्वाच्या अधिक सूक्ष्म नमुन्याला पाठिंबा देतो: अवयव त्यांच्या संपूर्ण रचनेत एकाच वेगाने बदलत नाहीत. एका हृदयात झडपा, प्रमुख रक्तवाहिन्या, स्नायू आणि संयोजी ऊतक यांना वेगवेगळ्या जैविक दबावांचा आणि प्रवाहांचा सामना करावा लागू शकतो.
संशोधनाची रचना करताना ही विविधता महत्त्वाची ठरते. केवळ स्नायूंच्या ऊतकांचे नमुने घेणाऱ्या अभ्यासांमध्ये झडपा किंवा प्रमुख रक्तवाहिन्यांतील संकेत नजरेआड होऊ शकतात. उलट, दुर्लक्षित भागांतील बदलांमधून पुढे पंपिंग कार्य किंवा हृदय-रक्तवाहिनी आजाराचा धोका प्रभावित करणाऱ्या प्रक्रियांबाबत संकेत मिळू शकतात.
अभ्यास काय दाखवतो आणि काय दाखवत नाही
या संशोधनातून उंदरांच्या हृदयातील वृद्धत्वाशी संबंधित नमुन्यांचे सविस्तर चित्र मिळते; मात्र तेच नमुने माणसांमध्ये आजार निर्माण करतात, याचा पुरावा मिळत नाही. हे निष्कर्ष मानवांवर लागू करण्यासाठी मानवी ऊतकांवरील अभ्यास तसेच महाधमनीच्या मुळात आणि झडपांमध्ये होणारा दाह व व्रण नंतरची कार्यबिघाड निर्माण करतो की केवळ त्यासोबत आढळतो, हे तपासणारे संशोधन आवश्यक आहे.
हा अभ्यास नवीन उपचारही सिद्ध करत नाही. त्याचे तात्काळ महत्त्व संकल्पनात्मक आणि पद्धतशास्त्रीय आहे: दाह, फायब्रोसिस आणि वृद्धत्वाचे जीवशास्त्र तपासताना संशोधकांना झडपा आणि त्यांना जोडलेल्या रक्तवाहिन्यांसह संपूर्ण हृदयाचा अभ्यास करावा लागू शकतो.
हृदय-रक्तवाहिन्यांतील बदलांचे लवकरचे निर्देशक शोधताना हा दृष्टिकोन उपयुक्त ठरू शकतो. झडपा किंवा महाधमनीच्या मुळातील विशिष्ट पेशींमधील परस्परसंवाद हानिकारक प्रक्रिया सुरू करण्यास किंवा वाढवण्यास मदत करत असतील, तर ते भविष्यातील संशोधनाचे लक्ष्य ठरू शकतात. सध्या तरी हृदयाच्या मुख्य पंपिंग स्नायूपलीकडे पाहण्याचे आवाहन हा अभ्यास करतो.
वृद्ध होत असलेल्या हृदयाचे अधिक संपूर्ण चित्र
हृदय-रक्तवाहिनी रोगाचा वयाशी जवळचा संबंध आहे; तरी वृद्धत्व आणि रोग यांना जोडणाऱ्या जैविक पायऱ्या पूर्णपणे समजलेल्या नाहीत. The Jackson Laboratoryच्या पथकाचे काम सूचित करते की याचे उत्तर काही अंशी शरीररचनेच्या सूक्ष्म निरीक्षणावर अवलंबून असू शकते: संशोधक कुठे पाहतात, यावर त्यांना काय सापडते हे ठरू शकते.
झडपा आणि प्रमुख रक्तवाहिन्यांना निष्क्रिय नळ्या न मानता हृदयाचे सक्रिय घटक मानल्यामुळे, रोगप्रतिकारक आणि संयोजी ऊतकांची क्रिया महत्त्वाची ठरू शकणारे नवे भाग या अभ्यासाने ओळखले आहेत. एखाद्या अवयवातील बदल असमान, स्थानिक आणि अनेक पेशीप्रकारांमधील परस्परसंवादामुळे चालवलेले असू शकतात, हा वृद्धत्वाच्या जीवशास्त्रातील व्यापक धडाही यातून अधोरेखित होतो.
ही केंद्रे माणसांमध्येही दिसतात का आणि त्यांचा शोध प्रतिबंध किंवा उपचार सुधारू शकतो का, हा पुढील प्रश्न आहे. सध्याचे पुरावे अद्याप त्याचे उत्तर देत नाहीत; मात्र त्या दिशेने पुढे जाण्यासाठी अधिक स्पष्ट सुरुवात उपलब्ध करून देतात.
हा लेख Science Dailyच्या वृत्तावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on sciencedaily.com


