मायक्रोप्लास्टिक केवळ टिकून राहणारे नाहीत; ते रासायनिकदृष्ट्याही सक्रिय असू शकतात
मायक्रोप्लास्टिकची चर्चा सहसा प्रदूषणाची समस्या म्हणून केली जाते—अन्न, पाणी, परिसंस्था आणि वाढत्या प्रमाणात मानवी शरीराच्या नमुन्यांमध्ये टिकून राहणारे सूक्ष्म तुकडे म्हणून. Columbia University आणि University of California, Berkeley यांनी वर्णन केलेल्या नव्या संशोधनातून अधिक सक्रिय चिंतेकडे निर्देश मिळतो. मायक्रोप्लास्टिक पाण्याशी परस्परसंवाद करून प्रतिक्रियाशील ऑक्सिजन प्रजाती निर्माण करू शकतात, असे संशोधकांना आढळले. हे अत्यंत प्रतिक्रियाशील रेणू जैविक पदार्थांना हानी पोहोचवू शकतात.
Natureमध्ये प्रकाशित झालेले हे काम पर्यावरणात गेल्यानंतर प्लास्टिकचे तुकडे मोठ्या प्रमाणात निष्क्रिय राहतात, या गृहितकाला आव्हान देते. मोठ्या निर्मित स्वरूपात प्लास्टिक रासायनिकदृष्ट्या स्थिर असू शकते; मात्र तुकडे झाल्याने त्याचे वर्तन बदलते. वस्तू झिजून मायक्रोप्लास्टिक आणि त्याहून लहान नॅनोप्लास्टिकमध्ये बदलतात, तेव्हा त्यांचे उघडे पृष्ठभाग क्षेत्र झपाट्याने वाढते. ही पृष्ठभागे आसपासच्या पाण्यासोबतच्या रासायनिक अभिक्रियांमध्ये सहभागी होऊ शकतात.
हा फरक महत्त्वाचा आहे, कारण पाणी नद्या, महासागर आणि पिण्याच्या पाण्याच्या व्यवस्थांमध्येच नव्हे, तर रक्त, पेशी आणि ऊतींचाही प्रमुख घटक आहे. ही प्रक्रिया जैविक परिस्थितीतही कार्यरत असेल, तर प्लास्टिकचे कण त्यांच्या भौतिक उपस्थितीबरोबरच रासायनिक क्रियेद्वारेही हानीमध्ये भर घालू शकतात.
ऑक्सिडेटिव्ह तणावाचा संभाव्य स्रोत
संशोधनात ओळखल्या गेलेल्या प्रतिक्रियाशील रेणूंना सामान्यतः प्रतिक्रियाशील ऑक्सिजन प्रजाती किंवा ROS म्हटले जाते. सजीव प्रणालींमध्ये नियंत्रित पातळीवर ROS सामान्य संकेत देण्याची भूमिका बजावू शकतात. मात्र त्यांचे प्रमाण जास्त किंवा नियंत्रणाबाहेर गेले, तर ते पेशींचे घटक आणि ऊतींना हानी पोहोचवू शकतात. प्राण्यांवरील अभ्यासांत दिसलेल्या जैविक हानीसाठी आणि मायक्रोप्लास्टिकच्या संपर्काचा गंभीर आरोग्य परिणामांशी संबंध जोडणाऱ्या चिंतांसाठी त्यांच्या निष्कर्षांत संभाव्य प्रक्रिया दिसते, असे लेखक म्हणतात.
Columbiaमधील रसायनशास्त्र आणि बायोमेडिकल अभियांत्रिकीचे प्राध्यापक Wei Min यांनी सांगितले की, प्लास्टिकचे तुकडे होणे त्यांच्या सभोवतालचे पाणी बदलते, हा मुख्य निष्कर्ष आहे. प्लास्टिकचा कण जितका लहान तितका तो अधिक पृष्ठभाग उघडा करतो. या विस्तारित संपर्क क्षेत्रातून उच्च-ऊर्जा रॅडिकल्स निर्माण होऊ शकतात आणि ते संपर्काशी संबंधित जैविक हानीस कारणीभूत ठरू शकतात, असे संशोधकांनी सांगितले.
मायक्रोप्लास्टिकमुळे मानवांमध्ये विशिष्ट आजार होतात, हे या अभ्यासातून सिद्ध होत नाही. संपर्क आरोग्यविषयक चिंतेचा विषय का बनला आहे, याचा शोध घेण्यासाठी मदत करणारा एक रासायनिक मार्ग तो ओळखतो. हा फरक महत्त्वाचा आहे: संभाव्य प्रक्रिया म्हणजे वैद्यकीय निष्कर्ष नव्हे. मात्र मात्रा, कणांचा प्रकार, संपर्काचा मार्ग आणि प्रत्यक्ष आरोग्य परिणाम यांवरील काळजीपूर्वक आखलेल्या संशोधनासाठी हा निष्कर्ष आधार मजबूत करू शकतो.
कणांचा आकार प्रश्न कसा बदलतो
प्लास्टिक प्रदूषणावरील सार्वजनिक चर्चा अनेकदा बाटल्या, पिशव्या आणि पॅकेजिंगसारख्या दिसणाऱ्या कचऱ्यावर केंद्रित असते. हे पदार्थ तुकडे झाल्यावर काय होते, याकडे नवीन निष्कर्ष लक्ष वेधतात. एका वस्तूपासून असंख्य लहान कण तयार होऊ शकतात आणि हे कण एकत्रितपणे मूळ वस्तूपेक्षा पर्यावरणासमोर कितीतरी अधिक पृष्ठभाग उघडा करतात.
पॅकेजिंग आणि पाण्याच्या बाटल्यांपासून खेळण्यांपर्यंत अनेक उत्पादनांमध्ये प्लास्टिक वापरले जात असल्याने मायक्रोप्लास्टिक आधीच सर्वत्र आढळतात. त्यांचा लहान आकार मोठ्या कचऱ्याला शक्य नसलेल्या पद्धतीने पर्यावरणीय प्रणालींमध्ये त्यांची हालचाल घडवतो. कण लहान होत असताना जोखीम मोजण्यासाठी केवळ किती प्लास्टिक आहे हे मोजणे पुरेसे नसू शकते, असे संशोधन सुचवते. कणांच्या पृष्ठभागावरील रसायनशास्त्र आणि त्यांच्या सभोवतालच्या पाण्याची परिस्थितीही महत्त्वाची असू शकते.
हा दृष्टिकोनातील अर्थपूर्ण बदल आहे. मायक्रोप्लास्टिकला संभाव्य अॅडिटिव्ह्ज किंवा प्रदूषक वाहून नेणारे निष्क्रिय माध्यम मानण्याऐवजी, हे कण स्वतः प्रतिक्रियाशील रासायनिक परिस्थिती तयार करू शकतात का, याचाही विचार वैज्ञानिकांना करावा लागू शकतो. वृद्धत्व, झीज आणि तुकडे होण्यामुळे जोखीम कशी बदलते, असे प्रश्नही यामुळे निर्माण होतात. वेगवेगळे प्लास्टिक, कणांचे आकार आणि पर्यावरणीय इतिहास समान वर्तन करतीलच असे नाही.
आरोग्य आणि पर्यावरण संशोधनासाठी प्रश्न
या निष्कर्षांमुळे पुढील अभ्यासांसाठी अधिक स्पष्ट दिशा मिळते. कोणत्या प्रकारचे प्लास्टिक ROS सर्वाधिक सहज तयार करतात, अभिक्रिया किती काळ टिकतात आणि खाऱ्या पाण्यात, गोड्या पाण्यात, रक्तात किंवा पेशींच्या वातावरणात परिणाम बदलतो का, हे संशोधकांना ठरवावे लागेल. प्रयोगशाळेतील निरीक्षणांची तुलना मानव आणि वन्यजीवांना प्रत्यक्ष जीवनात सामोरे जाण्याची शक्यता असलेल्या प्रमाणांशी आणि कणांच्या आकारांशीही करावी लागेल.
आरोग्य संशोधनातील मुख्य प्रश्न असा आहे की, कणांपासून निर्माण होणारे ROS शरीरातील ऑक्सिडेटिव्ह तणावात अर्थपूर्ण भर घालतात का. प्रतिक्रियाशील ऑक्सिजन प्रजाती पेशींच्या रचना आणि ऊतींना हानी पोहोचवू शकतात, असे स्रोत सामग्रीत नमूद आहे. या योगदानाचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी प्लास्टिक कणांचा परिणाम इतर पर्यावरणीय संपर्कांपासून आणि शरीराच्या नैसर्गिक ROS निर्मितीपासून वेगळा करणारे अभ्यास आवश्यक असतील.
पर्यावरणशास्त्रासाठी, प्लास्टिक तुटण्याचे परिणाम केवळ विखुरले जाण्यापुरते मर्यादित नसू शकतात, असे हे काम सुचवते. तुकडे होण्यामुळे पाण्यातून वाहणाऱ्या कचऱ्याचे रासायनिक वर्तन बदलू शकते. हे निरीक्षण कार्यक्रम, पदार्थरचना आणि सुरुवातीपासूनच सूक्ष्म कणांची निर्मिती कमी करण्याच्या प्रयत्नांसाठी महत्त्वाचे ठरू शकते.
इशाऱ्यापासून पुराव्याच्या आधारापर्यंत
वैयक्तिक आरोग्याच्या जोखमींबाबत अंतिम निष्कर्ष म्हणून नव्हे, तर इशारा आणि संशोधनातील प्रगती म्हणून हा अभ्यास वाचणे योग्य ठरेल. प्लास्टिकच्या भौतिक विघटनाला सजीव प्रणालींमधील परिचित रासायनिक तणावाच्या प्रकाराशी जोडणारी अनपेक्षित प्रक्रिया त्यात ओळखली आहे. या संबंधामुळे संपर्क आणि परिणाम यांतील सहसंबंधांवरच अवलंबून न राहता तपासता येणारी ठोस घटना वैज्ञानिकांना मिळते.
मायक्रोप्लास्टिक संशोधन परिपक्व होत असताना रसायनशास्त्र, पदार्थविज्ञान, विषविज्ञान आणि सार्वजनिक आरोग्य अभ्यास एकत्र केल्यास सर्वाधिक उपयुक्त उत्तरे मिळण्याची शक्यता आहे. तातडीचा निष्कर्ष मर्यादित पण महत्त्वाचा आहे: सूक्ष्म प्लास्टिक कण केवळ जलपरिसंस्थांमध्ये जमा होत नाहीत. त्यांच्या पृष्ठभागांमुळे या परिसंस्थांमध्ये असे बदल होऊ शकतात, ज्यांची अधिक बारकाईने तपासणी आवश्यक आहे.
हा लेख Science Dailyच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on sciencedaily.com


