कडू चवी आवडू का लागतात
ब्लॅक कॉफीचा पहिला घोट तीव्र कडू वाटू शकतो आणि सुरुवातीला लोक ही चव टाळू शकतात. मात्र वारंवार अनुभवामुळे तीच चव अपेक्षित आणि आनंददायी वाटू लागते. University of California, San Franciscoच्या संशोधकांच्या मते, पचनसंस्था आणि मेंदू यांना जोडणारा मंद डोपामाइन मार्ग हा बदल स्पष्ट करण्यात मदत करू शकतो.
४ नोव्हेंबर रोजी Natureमध्ये प्रकाशित झालेल्या या अभ्यासात अन्न खाल्ल्यानंतर मेंदू अन्नाबद्दल कसा शिकतो, याचा अभ्यास करण्यात आला. हा मार्ग शरीराच्या आतील भागातून माहिती वाहून नेतो आणि कालांतराने मेंदूला आवड निर्माण करण्यास मदत करतो; तो केवळ तात्काळ चव किंवा बक्षिसाच्या दृश्याला प्रतिसाद देत नाही, असे संशोधक म्हणतात.
याचा अर्थ कडूपणा स्वतःच अचानक आनंददायी होतो असा नाही. सेवनानंतर होणाऱ्या परिणामाशी एखादी चव जोडली गेल्याने तिला मूल्य कसे प्राप्त होऊ शकते, हे समजून घेण्यासाठी हा एक संभाव्य यंत्रणा देतो. संशोधकांनी दिलेल्या कॉफीच्या उदाहरणात मेंदू चवेला caffeineच्या उत्तेजक परिणामांशी जोडू शकतो आणि अनुभवातून ती चव अधिक आवडू लागते.
डोपामाइनची मंद भूमिका
डोपामाइन हा प्रेरणा, बक्षीस आणि शिकण्याशी संबंधित रासायनिक संदेशवाहक आहे. आवडते जेवण दिसल्यासारख्या बक्षीसदायी गोष्टीच्या संपर्कात आल्यानंतर काही सेकंदांत निर्माण होणाऱ्या जलद डोपामाइन संकेतांवर अनेक संशोधनांनी लक्ष केंद्रित केले आहे. या जलद प्रतिक्रिया मनुष्य आणि प्राण्यांना पाठपुरावा करण्यासारख्या संधी ओळखण्यास मदत करतात.
UCSFचे संशोधन वेगळ्या कालमानावर केंद्रित आहे. नव्याने अधोरेखित झालेली ही यंत्रणा मंद असून अन्न सेवन केल्यानंतर पचनसंस्थेतून येणाऱ्या संकेतांना प्रतिसाद देते. सुरुवातीच्या संवेदनात्मक अनुभवापेक्षा पुढे जाऊन अन्नाचे फायदे समजून घेण्यास मेंदूला मदत करणारा, तुलनेने कमी अभ्यासलेला डोपामाइन मार्ग म्हणून संशोधकांनी त्याचे वर्णन केले आहे.
अन्नाच्या आवडींसाठी हा फरक महत्त्वाचा आहे. खाण्याच्या अनुभवात चव हा केवळ एक भाग आहे. शरीराने खाल्लेले अन्न प्रक्रिया करण्यापूर्वीच व्यक्तीला चव जाणवू शकते. नंतरचे संकेत अन्नामुळे उपयुक्त किंवा बक्षीसदायी परिणाम झाला असे सांगत असतील, तर मेंदू त्या अंतर्गत परिणामांना चवीशी जोडू शकतो.
UCSFमधील physiologyचे प्राध्यापक आणि अभ्यासाचे वरिष्ठ लेखक Zachary Knight यांनी सांगितले की, ही मंद डोपामाइन प्रणाली कालांतराने विशिष्ट पदार्थ आवडायला शिकण्यास कारणीभूत ठरते आणि ही प्रक्रिया कुठे व कशी घडते हे त्यांच्या पथकाने ओळखले आहे. या प्रक्रियेचा मोठा भाग जाणीवपूर्वक जाणवत नाही, असे स्रोतामध्ये नमूद आहे.
शरीराकडून शिकणे
वारंवार अनुभवातून मेंदू आपल्या आवडी अद्ययावत करण्यास गट-टू-ब्रेन मार्ग मदत करतो, हा अभ्यासाचा मध्यवर्ती दावा आहे. सुरुवातीला आकर्षक न वाटणारे पदार्थ आणि पेये परिचित आवडते पदार्थ कसे बनू शकतात, याचे हे संभाव्य स्पष्टीकरण आहे. शिकण्याची प्रक्रिया जिभेवरील तात्काळ प्रतिक्रियेपुरती मर्यादित नसून शरीराच्या आतील भागातून नंतर येणारी माहितीही त्यात समाविष्ट होते.
या दृष्टिकोनामुळे अन्नाच्या बक्षिसाबद्दलची नेहमीची कल्पना विस्तारते. तात्काळ संवेदनात्मक संकेत महत्त्वाचे असले तरी ते संपूर्ण चित्र नाहीत. शरीराने अन्नाचे परिणाम अनुभवल्यानंतर सुरुवातीला अपरिचित असलेली चव पुन्हा शोधण्यासारखी आहे की नाही, हे ठरवण्यास मंद मार्ग मेंदूला मदत करू शकतो.
कॉफी हे याचे स्पष्ट दैनंदिन उदाहरण आहे. पहिल्यांदा तिचा कडूपणा ठळक जाणवू शकतो, तर caffeine ओळखता येणारा उत्तेजक परिणाम निर्माण करते. सुरुवातीला अप्रिय वाटणारी चव फायदेशीर किंवा हव्या असलेल्या गोष्टीचा संकेत देते, हे मेंदू कसे शिकू शकतो, यासाठी अहवालात या संबंधाचे उदाहरण दिले आहे.
या कामामुळे भविष्यात खाण्याच्या सवयी आणि अन्नाच्या आवडी पुन्हा घडवण्याचे मार्ग खुले होऊ शकतात, असे संशोधक म्हणतात. मात्र ही शक्यता आहे, सिद्ध उपचार नाही. लोकांमधील cravings बदलण्यासाठी clinical intervention, consumer product किंवा सिद्ध रणनीतीचे वर्णन स्रोतामध्ये नाही.
परिणाम आणि मर्यादा
अंतर्गत संकेत आवड शिकण्यास कसे हातभार लावतात, हे समजल्यास आहार, प्रेरणा आणि cravingsच्या निर्मितीवरील संशोधनाला मदत होऊ शकते. एखाद्या पदार्थाचे तात्काळ आकर्षण आणि वारंवार सेवनानंतर निर्माण होणारे शिकलेले मूल्य यांमध्ये फरक करण्यासही ते उपयुक्त ठरू शकते.
आवड हा स्थिर गुणधर्म नाही, हेही यातून स्पष्ट होते. अन्नाची चव तीच राहिली तरी तिच्याभोवतीची शिकलेली सांगड बदलू शकते. सेवनानंतर काय घडते याची माहिती मिळत गेल्यावर मेंदू त्या संवेदनात्मक संकेताला कालांतराने वेगळे मूल्य देऊ शकतो.
या निष्कर्षांचा वापर करताना व्यावहारिक सावधगिरी आवश्यक आहे. अभ्यासाने एक जैविक मार्ग ओळखला असून शिकलेल्या अन्नाच्या आवडी समजून घेण्यासाठी चौकट दिली आहे; कोणताही विशिष्ट पदार्थ इच्छेनुसार आवडता बनवता येतो, असे तो सिद्ध करत नाही. आहाराशी संबंधित स्थिती हाताळण्यासाठी हा मार्ग बदलणे सुरक्षित किंवा परिणामकारक आहे, हेही त्यातून दिसत नाही.
तरीही, या संशोधनामुळे बक्षिसाच्या विज्ञानात एक महत्त्वाचा स्तर जोडला जातो. मोहक संकेतांवरील जलद प्रतिक्रियांपुरती डोपामाइनची भूमिका मर्यादित नसल्याचे ते सूचित करते. शरीरातून उगम पावणारा मंद संकेत सुरुवातीला न आवडणारी चव पुढे जाऊन लोकांना हवीहवीशी वाटणारी बनवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतो.
हा लेख Science Dailyच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on sciencedaily.com




