नवे संशोधन म्हणते की ऊर्जा संक्रमणात नागरिकांना फक्त प्रक्रियात्मक चेकबॉक्स समजता येत नाही

ऊर्जा संक्रमणाला सहभागाची समस्या आहे

नागरिक सहभाग हा यशस्वी ऊर्जा संक्रमणासाठी अत्यावश्यक आहे, असे अनेकदा म्हटले जाते. धोरण कागदपत्रे, रणनीती अहवाल आणि सार्वजनिक सल्लामसलतींमध्ये ही भाषा इतकी वारंवार दिसते की ती स्थापित सत्य असल्यासारखी वाटू शकते. पण Eindhoven University of Technology मधील एक नवा पीएचडी संशोधन प्रकल्प, दिलेल्या स्त्रोत मजकुरानुसार, वास्तव त्या दाव्यापेक्षा मागे पडते असे सांगतो. प्रत्यक्षात, नागरिक सहभाग अनेकदा निर्णयप्रक्रियेचा जिवंत भाग होण्याऐवजी केवळ एक आदर्श म्हणूनच राहतो.

उपलब्ध संक्षिप्त सारांशातूनही आव्हान स्पष्ट आहे. जर सार्वजनिक सहभागाला केवळ तत्त्व म्हणून मांडले गेले, पण अर्थपूर्ण प्रक्रियेचा भाग म्हणून तो रुजवला गेला नाही, तर ऊर्जा संक्रमण नागरिकांना केवळ औपचारिकता समजण्याचा धोका निर्माण होतो. संशोधनाचे शीर्षक थेट याच चिंतेकडे निर्देश करते, नागरिक हे फक्त टिक करण्यासाठीचे एक चौकट नाहीत असा युक्तिवाद करते.

ही टीका का महत्त्वाची आहे

आधुनिक ऊर्जा संक्रमण हे केवळ एका वीज व्यवस्थेतून दुसऱ्यात जाणारे तांत्रिक परिवर्तन नाही. ते भूदृश्य, पायाभूत सुविधा, खर्च वाटप आणि स्थानिक नियंत्रणही बदलते. नवीन निर्मिती, नवीन नेटवर्क आणि नवीन नियम हे सर्व थेट कुटुंबे आणि समुदायांवर परिणाम करतात. त्यामुळेच सहभागाला इतके महत्त्व दिले जाते. लोकांना निर्णय त्यांच्या सोबत नव्हे, तर त्यांच्या भोवती घेतले जात आहेत असे वाटले, तर सार्वजनिक स्वीकार, वैधता आणि विश्वास निर्माण करणे कठीण होते.

TU/e संशोधन-सारांश सूचित करतो की हे तत्त्व व्यापकपणे मान्य आहे. तरीही तोच सारांश म्हणतो की सहभाग अनेकदा वास्तवापेक्षा आदर्शच राहतो. हा फरक संक्रमणाच्या सर्वात महत्त्वाच्या शासन समस्यांपैकी एक असू शकतो. संस्था सहभागाचे कौतुक करत राहूनही केवळ मर्यादित प्रभाव देत असतील, तर परिणाम सहमतीऐवजी निराशा होऊ शकतो.

या शब्दरचनेची उल्लेखनीय बाब म्हणजे तिची अचूकता. प्रश्न हा नाही की सहभाग चर्चेत नाही. प्रश्न हा आहे की तो संकल्पना म्हणून उपस्थित आहे, पण प्रत्यक्षात कमकुवत आहे. यामुळे ही केवळ जाणीव नसून अंमलबजावणीतील अपयश आहे, हा भेद महत्त्वाचा ठरतो.

प्रतीकात्मक समावेशातून अर्थपूर्ण सहभागाकडे

“फक्त एक चेकबॉक्स टिक करण्यापेक्षा जास्त” हे वाक्य संस्थांनी सहभागाच्या भाषेचा कसा गैरवापर करू शकतात याविषयी व्यापक इशारा देते. सल्लामसलत प्रक्रिया चालवल्या जाऊ शकतात, बैठका घेतल्या जाऊ शकतात, प्रतिक्रिया मागवल्या जाऊ शकतात, तरीही परिणामांवर त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम होत नाही. असे झाल्यास सहभाग प्रतीकात्मक ठरतो: प्रक्रिया झाली हे तो दाखवतो, पण नागरिकांचा खरा प्रभाव होता हे नाही.

दिलेल्या नमुना मजकुरात वर्णन केलेले TU/e चे काम नेमक्याच त्या गतिशीलतेला आव्हान देते असे दिसते. सहभागाच्या आदर्श आणि तो कसा राबवला जातो यातील वास्तविक अंतर प्रश्नांकित करून, हे संशोधन चर्चा सहभाग असावा की नाही यापलीकडे नेते आणि तो खरोखर महत्त्वाचा ठरावा अशा पद्धतीने त्याची रचना झाली आहे का, या दिशेने वळवते.

ऊर्जा धोरणाच्या पुढील टप्प्यासाठी हा एक महत्त्वाचा बदल आहे. संक्रमणांचे वर्णन अनेकदा तैनातीची उद्दिष्टे, तंत्रज्ञान खर्च आणि उत्सर्जन मार्गदर्शक तत्त्वांद्वारे केले जाते. हे महत्त्वाचे मापदंड आहेत, पण एखादा प्रकल्प सामाजिकदृष्ट्या टिकाऊ आहे का, हे ते पूर्णपणे सांगत नाहीत. ज्या नागरिकांना उशिरा सामावून घेतले जाते, निवडकपणे ऐकले जाते, किंवा मुख्यतः हाताळावयाच्या अडथळ्यांप्रमाणे पाहिले जाते, ते स्वतःला सामायिक संक्रमणाचे सहभागी म्हणून पाहण्याची शक्यता कमी असते.

वाढत्या दाव्यांच्या काळात हे संशोधन आले आहे

संक्रमण अधिक दृश्यमान होत असल्याने सहभागाभोवतीचे दावे वाढत आहेत. वीज व्यवस्था बदलत असताना अधिक लोक हे संक्रमण राष्ट्रीय उद्दिष्टांच्या अमूर्त पातळीपेक्षा ठोस स्थानिक परिणामांच्या माध्यमातून अनुभवत आहेत. त्यामुळे सार्वजनिक सहभागाचा देखावा निर्माण करणे कठीण होते. रहिवासी “माहिती दिली जाणे” आणि “अधिकार मिळणे” यातील फरक पटकन ओळखतात.

दिलेल्या मजकुरात Nikki Kluskens यांच्या पीएचडी संशोधनाचे संपूर्ण निष्कर्ष नसले तरी, तो मुख्य युक्तिवाद देतो: नागरिक सहभागाला व्यापकपणे महत्त्वाचे मानले जाते, पण तो अनेकदा आदर्शातून वास्तवात उतरू शकत नाही. फक्त त्या दाव्यानेही धोरणाचा प्रश्न अधिक तीव्र होतो. जर सगळेच म्हणत असतील की सहभाग महत्त्वाचा आहे, तर त्याला अर्थपूर्ण होऊ न देणाऱ्या संस्थात्मक रचना कोणत्या?

उत्तर प्रकल्प आणि अधिकारक्षेत्रानुसार बदलू शकते, पण मूळ समस्या संरचनात्मक आहे. सहभागासाठी वेळ, संसाधने आणि प्रभाव वाटून घेण्याची तयारी लागते. मोठ्या संक्रमण कार्यक्रमांना, जे पटकन पुढे जाण्याच्या दबावाखाली असतात, या गोष्टी पुरवणे कठीण जाते.

संक्रमण नियोजनासाठी उपयुक्त आव्हान

या संशोधनाचे वेळोचित असणे हे आहे की ते ऊर्जा संक्रमण नाकारत नाही. ते संक्रमण कसे चालवले जाते याला आव्हान देते. हा एक महत्त्वाचा फरक आहे. अधिक नागरिक सहभागाची मागणी म्हणजे नवोपक्रम मंदावण्याची किंवा हवामान आणि ऊर्जा उद्दिष्टे सोडण्याची मागणी नाही. उद्दिष्टाला व्यापक पाठिंबा मिळाल्यामुळे वैधता आपोआप गृहीत धरता येत नाही, हा इशारा आहे.

त्या अर्थाने, हे संशोधन सहभागाला संवादाच्या सरावातून डिझाइनच्या गरजेत रूपांतरित करते. नागरिकांना केवळ टिक करण्याच्या चौकटीपेक्षा अधिक मानले तर, समुदायांना केव्हा सामावून घ्यायचे, त्यांना किती प्रभाव द्यायचा, आणि सहभाग अंतिम निकालात काही दृश्यमान बदल घडवतो का, याचा संस्थांना पुन्हा विचार करावा लागेल.

सारांशातून मिळणारा सर्वात ठळक संकेत साधा आहे: नागरिकांना प्रेक्षकांऐवजी घटक म्हणून वागवले, तर संक्रमण अधिक टिकाऊ होईल. हे धोरणात भावनिक भर घालणारे नाही. मोठ्या प्रणालीगत बदलाला सार्वजनिक तपासणीसमोर टिकवून ठेवण्याची ही व्यावहारिक अट आहे.

फक्त थोडासा नमुना मजकूर उपलब्ध असल्याने, TU/e निष्कर्षांचा संपूर्ण तपशील दिलेल्या सामग्रीबाहेरच राहतो. पण मुख्य युक्तिवाद आधीपासूनच महत्त्वाचा आहे. सहभागाबद्दल सतत बोलत राहूनही त्याचा फारच थोडा परिणाम देणारे ऊर्जा संक्रमण आपल्या वैधतेलाच धक्का देऊ शकते. त्यामुळे या संशोधनाचे आव्हान एकाच वेळी सोपे आणि कठीण आहे: सहभागाला प्रक्रियात्मक नाटकासारखे पाहणे थांबवा, आणि संक्रमण प्रत्यक्षात कसे कार्य करते याचा भाग म्हणून त्याला मानायला सुरुवात करा.

हा लेख Phys.org च्या वार्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.