नव्या डेटामुळे जुना प्रश्न पुन्हा उघडला आणि चक्रीय विश्वोत्पत्ती पुन्हा चर्चेत आली

एक जुनी विश्वविषयक कल्पना पुन्हा ऐकू येत आहे

चक्रीय विश्वोत्पत्तीला भौतिकशास्त्रात नेहमीच एक वेगळे स्थान राहिले आहे. ती एकाच वेळी भव्यही आहे आणि अप्रचलितही, सुंदरही आहे आणि पडताळणे कठीणही आहे. तिची मुख्य कल्पना सोपी आहे: विश्व विस्तारते, शेवटी उलटे फिरते, “बिग क्रंच”मध्ये कोसळते, आणि मग दुसऱ्या बिग बॅंगमध्ये पुन्हा सुरू होते. अनेक वर्षे हे चित्र बहुतेक मुख्य प्रवाहाबाहेरच राहिले. आता, दिलेल्या New Scientist स्रोत मजकुरानुसार, Dark Energy Spectroscopic Instrument, किंवा DESI, च्या नव्या डेटामुळे ते पुन्हा चर्चेत येऊ शकते; या उपकरणाने आजवरचे विश्वाचे सर्वात मोठे 3D नकाशीकरण केले आहे.

लेख ही नव्याने वाढलेली रुची सावधपणे मांडतो. तो चक्रीय विश्वोत्पत्ती सिद्ध झाली आहे असा दावा करत नाही. उलट, ती संकल्पना घसरणीच्या टप्प्यानंतर पुन्हा नव्या उत्सुकतेने पाहिली जात आहे, असा युक्तिवाद करतो. विश्वशास्त्रात हे महत्त्वाचे आहे, कारण नवीन डेटा पुनर्व्याख्येसाठी जागा निर्माण करेपर्यंत मोठे सिद्धांत बराच काळ निष्क्रिय राहू शकतात.

‘बिग बाउन्स’चे आकर्षण अंशतः तात्त्विक आहे

चक्रीय विश्वोत्पत्ती टिकून राहण्याचे एक कारण म्हणजे ती विश्वशास्त्रातील काही सर्वात कठीण प्रश्नांना सहज पटणारे उत्तर देते. जर विश्व चक्रीय असेल, तर बिग बॅंगला शून्यातून झालेली अंतिम सुरुवात मानण्याची गरज उरत नाही. तो एक पुनरावृत्ती होणाऱ्या प्रक्रियेतील एक टप्पा ठरतो. स्रोत मजकुरात नमूद केले आहे की ही सममिती काही विश्वशास्त्रज्ञांना दीर्घकाळ आकर्षित करत आली आहे, कारण त्यामुळे पारंपरिक एकदाच घडलेल्या विश्वाच्या चौकटीत बिग बॅंगच्या “आधी” काय होते, हा प्रश्न कमी कठीण होतो.

स्कॉटलंडच्या Astronomer Royal कॅथरीन हेयमन्स यांना लेखात असे म्हणताना उद्धृत केले आहे की हे चित्र त्यांच्या दृष्टीने “योग्य” बसते: विश्व बिग बॅंगमध्ये निर्माण होते, विस्तारते, मंदावते, कोसळते आणि पुन्हा सुरू होते. डार्क एनर्जीच्या शोधासाठी नोबेल पुरस्कार वाटून घेणारे अॅडम रीस यांनाही उद्धृत केले आहे की संशोधकांना ही कल्पना आवडते, कारण त्यामुळे आपला सध्याचा क्षण एकदाच घडलेल्या विश्वात अनन्य आणि खास वाटत नाही.

हे आकर्षण सिद्धांताला सत्य ठरवत नाही. पण निरीक्षणाधारित पुराव्यांनी बहुतेक विश्वशास्त्रज्ञांना दुसरीकडे ढकलले असतानाही ही संकल्पना पूर्णपणे का नाहीशी झाली नाही, हे ते स्पष्ट करते.

सिद्धांत मागे का पडला

दिलेला स्रोत मजकूर सिद्धांताच्या स्वतःच्या प्रवासासारखीच एक वाट सांगतो: चक्रीय विश्वोत्पत्ती उभी राहिली, पडली आणि आता पुन्हा उभारी घेऊ शकते. ती 20व्या शतकाच्या मध्यात काही काळ लोकप्रिय होती, पण नंतर तिची बाजू कमी झाली. कारण केवळ अभिरुची बदलणे नव्हते. मुख्य प्रवाहातील विश्वशास्त्र हळूहळू डार्क एनर्जीशी संबंधित त्वरणशील विस्तार असलेल्या विश्वावर स्थिरावले, ज्यामुळे भविष्यात उलटण्याची शक्यता पारंपरिक गृहितकांमध्ये बसवणे कठीण झाले.

त्या संदर्भात, बिग बाउन्स संभाव्य विश्वगंतव्यापेक्षा सुंदर पण अप्रमाणित पर्यायासारखा दिसू लागला. विश्वशास्त्र असेच काम करते. एखादा सिद्धांत गणितीय किंवा संकल्पनात्मकदृष्ट्या आकर्षक असू शकतो, पण निरीक्षणाची दिशा वेगळी दिसू लागल्यास तो काठावर राहतो.

DESIची भूमिका प्रश्न पुन्हा उघडण्याची आहे, तो निकाली काढण्याची नाही

स्रोत सामग्रीतील सर्वात महत्त्वाचा विकास म्हणजे DESIची भूमिका. आजवर एकत्रित केलेला सर्वात मोठा 3D विश्व नकाशा तयार करून हे उपकरण काळ आणि संरचना यांच्या ओघात विश्वाचा विस्तार कसा वागतो याचा अधिक तपशीलवार आधार देते. या नव्या निरीक्षणांनी पुरेशी अनिश्चितता, किंवा किमान पुरेशी व्याख्यात्मक जागा निर्माण केली असावी, ज्यामुळे चक्रीय कल्पना पुन्हा गंभीरपणे चर्चेत येऊ शकतात, असे लेख सूचित करतो.

हा छोटा पण अर्थपूर्ण बदल आहे. वैज्ञानिक सिद्धांत केवळ वक्तृत्वामुळे परत येत नाहीत. नवीन मापनांनी आधीच्या एकमतावरील विश्वास कमी केला किंवा जुने विचार वेगळ्या पद्धतीने समजावता येतील असे नमुने दाखवले, की ते परत येतात. ही प्रक्रिया मूळ सिद्धांताचे पुनरुज्जीवन न करताही, संशोधकांनी विचारावयाच्या प्रश्नांची चौकट बदलू शकते.

विश्वशास्त्रात पुनरागमन म्हणजेच मान्यता नव्हे

नवीन रस आणि अनुभवजन्य पुष्टी यात फरक करणे महत्त्वाचे आहे. New Scientist चा लेख स्पष्ट करतो की चक्रीय विश्वोत्पत्ती “परत येत आहे” अशी ही कल्पना आहे, विश्व प्रत्यक्षात उड्या मारते आहे असे नाही. हा फरक महत्त्वाचा आहे, कारण विश्वशास्त्र निरीक्षणांतून काढता येणाऱ्या निष्कर्षांच्या मर्यादांवर काम करते. सिद्धांतांची चाचणी केवळ थेट पुराव्यानेच नाही, तर विस्तार, रचना निर्मिती आणि मूलभूत भौतिकीबद्दलच्या विविध डेटा-मार्गांशी ते किती जुळतात यावरही होते.

तरीही ‘बिग बाउन्स’ची वाढलेली दृश्यता महत्त्वाची आहे, कारण काही मूलभूत प्रश्न अजूनही खुले आहेत, हे ती दर्शवते. डार्क एनर्जी, विश्वीय त्वरण आणि विश्वाचे दीर्घकालीन भवितव्य ही बंद प्रकरणे नाहीत. जर नव्या डेटामुळे संशोधकांना एकेकाळी नाकारलेले मॉडेल पुन्हा तपासावे लागले, तर तो एक आरोग्यदायी क्षेत्र आहे जे फक्त परंपरेचे रक्षण न करता पुराव्याला प्रतिसाद देत आहे, याचे लक्षण आहे.

या सिद्धांताचे व्यापक मूल्य बौद्धिक कसोटी असू शकते

चक्रीय विश्वोत्पत्ती विश्वाच्या भविष्यासाठी प्रमुख स्पष्टीकरण न बनली तरी तिचे पुनरागमन उपयुक्त आहे. हा सिद्धांत मुळ, शेवट आणि आपला सध्याचा विश्वीय काळ अपवादात्मक आहे का, अशा गृहितकांना विश्वशास्त्रज्ञांसमोर उभे करतो. तो अशा कथानकांना संकल्पनात्मक तोलही देतो ज्यात विश्व कोणत्याही खोल पुनरावृत्ती संरचनेशिवाय फक्त सतत विस्तारतच जाते.

म्हणूनच जुन्या कल्पना वैज्ञानिकदृष्ट्या उपयुक्त ठरू शकतात. त्या पर्यायी चौकटी देतात, ज्यांच्या आधारे प्रबळ मॉडेल्सची चाचणी करता येते. थेट प्रयोग शक्य नसलेल्या विश्वशास्त्रात संकल्पनात्मक स्पर्धा विशेष महत्त्वाची आहे.

विश्व कदाचित उडी घेणार नाही, पण ही कल्पना नक्कीच घेतली आहे

दिलेल्या स्रोत मजकुरातून तात्काळ निघणारा निष्कर्ष सोपा आहे: चक्रीय विश्वोत्पत्ती पुन्हा गंभीर चर्चेचा भाग आहे. हे बिग बाउन्सचे पुरावे नाहीत, पण बौद्धिक वातावरणात झालेला खरा बदल आहे. नव्या डेटामुळे आणि नव्या चर्चेमुळे, एकेकाळी कडेला ढकललेली सिद्धांत आता पुन्हा विचारात घेतली जात आहे.

त्या अर्थाने ही कथा योग्यच पुनरावृत्तीशील आहे. विश्व कोसळून पुन्हा सुरू होऊ शकते, किंवा कदाचित नाही. पण विश्वशास्त्रातील सर्वात टिकाऊ कल्पनांपैकी एकाने ते स्पष्टपणे केले आहे.

हा लेख New Scientist च्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.