जुन्या ग्रहविषयक प्रश्नाकडे पाहण्याचा नवा मार्ग
पृथ्वीवरील पाणी आले कुठून? न्यू मेक्सिको विद्यापीठाने वर्णन केलेल्या नव्या अभ्यासानुसार, त्यातील मोठा हिस्सा तरुण पृथ्वीवरच तयार झाला असावा; संपूर्ण पाणी धूमकेतू, उल्का किंवा अंतराळातील इतर जलयुक्त वस्तूंसोबत आले असेलच असे नाही.
Nature Geoscienceमध्ये प्रकाशित झालेला हा अभ्यास तयार होत असलेल्या पृथ्वीभोवतीच्या अत्यंत उष्ण वातावरणातील लोहयुक्त खडकाळ पदार्थ आणि हायड्रोजन यांच्यातील रासायनिक अभिक्रियांवर केंद्रित आहे. त्या परिस्थितींचे काही पैलू पुन्हा निर्माण करणाऱ्या प्रयोगशाळेतील प्रयोगांत संशोधकांना काही मिनिटांत पाणी तयार होऊ शकते असे आढळले.
ही प्रक्रिया ग्रहाच्या पातळीवर कार्यरत राहिली असेल, तर पृथ्वीच्या निर्मितीदरम्यान प्रचंड प्रमाणात पाणी तयार झाले असते. या यंत्रणेतून शेकडो महासागरांइतके पाणी तयार होऊ शकते, असे अभ्यासाच्या सारांशात म्हटले आहे. त्यामुळे पृथ्वीवरील जीवनासाठी महत्त्वाच्या या घटकाच्या उगमाबाबतची वैज्ञानिक समज बदलू शकते.
पडणाऱ्या कणांपासून जलवाष्पापर्यंत
लहान खडकाळ वस्तूंमधून—ज्यांना अनेकदा गोटे म्हटले जाते—पृथ्वीएवढ्या आकाराच्या प्रारंभिक पिंडाने पदार्थ जमा केलेल्या ग्रह-निर्मितीच्या टप्प्याचा या संशोधनात अभ्यास केला आहे. अत्यंत उच्च तापमानात लोहयुक्त खडकांचा हायड्रोजनसमृद्ध वातावरणाशी संपर्क आला तर काय घडते, हे संशोधकांनी तपासले.
वर्णनानुसार, या अभिक्रियांमधून पाणी वेगाने तयार झाले. हा वेग महत्त्वाचा आहे: संबंधित परिस्थितीत काही मिनिटांत होणारी प्रक्रिया, प्रचंड प्रमाणात पदार्थ तरुण ग्रहाच्या वातावरणात येऊन त्याच्याशी अभिक्रिया करत असतानाही कार्यरत राहू शकते.
या प्रायोगिक कामाचे नेतृत्व पदव्युत्तर विद्यार्थी Susmita Garai यांनी, न्यू मेक्सिको विद्यापीठातील Earth and Planetary Sciences चे प्राध्यापक व संचालक Zachary Sharp आणि Peter Olson यांच्यासह केले. पृथ्वीच्या पाण्याबाबतच्या पूर्वीच्या स्पष्टीकरणांनी साधारणपणे धूमकेतू व उल्कांसह बाह्य स्रोतांवर भर दिला होता, असे Sharp यांनी सांगितले. साध्या खडकाळ बांधकाम-सामग्रीपासून तयार होणारा आणि हायड्रोजनने वेढलेला ग्रह अंतर्गतरीत्या पाणी निर्माण करू शकतो, असे नवी यंत्रणा सूचित करते.
प्रस्तावित रसायनशास्त्र बाहेरून पाणी येण्याची शक्यता नाकारत नाही. त्याऐवजी, पृथ्वीच्या आरंभीच्या टप्प्यांत महत्त्वाचे ठरले असावे असा अतिरिक्त स्रोत ते सुचवते. पृथ्वीच्या पाण्याच्या संभाव्य स्रोतांमधील संतुलन हा दीर्घकाळापासूनचा वैज्ञानिक प्रश्न असल्याने हे महत्त्वाचे आहे.
ही कल्पना महत्त्वाची का आहे
राहण्यायोग्य पृथ्वीच्या परिचित चित्रात पाणी अत्यावश्यक आहे; मात्र त्याची उपस्थिती स्पष्ट करणे कधीच सोपे नव्हते. ग्रह हिंसक आणि उष्ण वातावरणात तयार झाला, आणि त्या प्रक्रियेत किती पाणी टिकू शकले किंवा पोहोचू शकले यावर वैज्ञानिकांनी चर्चा केली आहे. पारंपरिक बाह्य-पुरवठा कल्पनेत वाढत्या ग्रहावर आदळणाऱ्या बर्फाळ वस्तू आणि जलसमृद्ध उल्कांना मोठे महत्त्व दिले जाते.
नवे काम अधिक सर्वसाधारण रासायनिक शक्यतेकडे लक्ष वळवते: काही परिस्थितींमध्ये खडकाळ ग्रहांच्या निर्मितीचा अपेक्षित परिणाम पाणी असू शकतो. लोहसमृद्ध खडकाळ कण आणि वातावरणातील हायड्रोजन उच्च तापमानावर कार्यक्षमतेने अभिक्रिया करू शकत असतील, तर पाण्याची निर्मिती विशिष्ट बर्फाळ धडकांच्या मालिकेवर अवलंबून राहणार नाही.
त्यामुळे संशोधकांचे स्पष्टीकरण पृथ्वीपुरते मर्यादित नाही. या नव्याने ओळखलेल्या यंत्रणेद्वारे जवळजवळ कोणत्याही पृथ्वीएवढ्या आकाराच्या ग्रहावर पाणी असू शकते, असे Sharp यांनी सांगितले. हा प्रक्रियेच्या संभाव्य विस्ताराबाबतचा अंदाज आहे; प्रत्येक खडकाळ ग्रह ओला किंवा राहण्यायोग्य आहे याचा पुरावा नाही. ग्रहाचे वातावरण, रचना, तापमान, इतिहास आणि पाणी टिकवून ठेवण्याची क्षमता अद्याप महत्त्वाची ठरतील.
प्रयोगांनी काय भर घातली
या कामाचे मुख्य योगदान प्रायोगिक आहे. प्रस्तावित अभिक्रियांना केवळ सैद्धांतिक शक्यता मानण्याऐवजी, लोहयुक्त खडकांनी हायड्रोजनशी अभिक्रिया केल्यास प्रत्यक्षात पाणी तयार होऊ शकते का, हे तपासण्यासाठी पथकाने उच्च-तापमानाचे प्रयोग केले. उपलब्ध अहवालानुसार, प्रारंभिक पृथ्वीच्या वातावरणाचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या परिस्थितीत काही मिनिटांत पाणी तयार होताना संशोधकांनी पाहिले.
या निष्कर्षामुळे ग्रह-विज्ञानज्ञांना ग्रहसंचयन आणि वातावरणीय उत्क्रांतीच्या मॉडेलमध्ये तपासता येईल अशी ठोस यंत्रणा मिळते. वाढत्या जगात वस्तुमान जोडण्याचा मार्ग म्हणून “pebble rain”कडे पाहण्याची कल्पनाही यामुळे बदलते. खडकाळ पदार्थ स्वतः वातावरणीय रसायनशास्त्रात सहभागी होऊन ग्रहाच्या पाण्याच्या साठ्यात बदल घडवू शकतो.
प्रत्यक्ष पृथ्वीला या मार्गाने किती पाणी मिळाले, हा वेगळा प्रश्न आहे. प्रयोगशाळेतील निष्कर्ष तयार होत असलेल्या ग्रहाच्या गुंतागुंतीशी—येणाऱ्या पदार्थाचे प्रमाण व रचना, उपलब्ध हायड्रोजन, काळानुसार तापमान, वातावरणाचा ऱ्हास आणि नंतरच्या भूगर्भीय प्रक्रिया—जोडावे लागतील. संभाव्य प्रमाण मोठे आहे, असे अभ्यास सांगतो; पृथ्वीच्या अंतिम जलसाठ्याचे अचूक मोजमाप झाले आहे असे नाही.
पृथ्वीपलीकडील परिणाम
राहण्यायोग्य जगांच्या शोधासाठी याचा सर्वाधिक आकर्षक अर्थ आहे. हायड्रोजनसमृद्ध वातावरणात खडकाळ ग्रह तयार होताना पाणी नैसर्गिकरीत्या निर्माण होऊ शकत असेल, तर मुख्यतः बाह्य पुरवठ्यावर आधारित मॉडेल्सच्या तुलनेत ते कमी असामान्य ठरू शकते. त्यामुळे जीवनासाठी किमान एक आवश्यक घटक असलेल्या जगांची संख्या वाढू शकते.
परंतु पाण्याची निर्मिती ही राहण्यायोग्यतेचा केवळ एक भाग आहे. एखाद्या जगाने पाणी टिकवून ठेवणे आणि ते संबंधित स्वरूपात टिकू शकेल अशा परिस्थिती राखणेही आवश्यक आहे. जीवन सर्वसामान्य आहे असा दावा हा अभ्यास करत नाही; खडकाळ ग्रहांच्या निर्मितीदरम्यान पाणी अधिक सहज उपलब्ध करून देणारा रासायनिक मार्ग तो सुचवतो.
पृथ्वी-विज्ञानासाठी हा निष्कर्ष एका मूलभूत गूढाकडे नवा दृष्टिकोन देतो. पृथ्वीचे महासागर केवळ सौरमालेच्या इतर भागांतून आलेल्या पदार्थांचे परिणाम नसून, पृथ्वीच्या स्वतःच्या जन्माच्या भट्टीत खडक आणि हायड्रोजन यांच्यात झालेल्या जलद अभिक्रियेचेही फलित असू शकतात.
हा लेख Science Dailyच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on sciencedaily.com



