आर्क्टिक समुद्री बर्फ जाड करण्याच्या चाचण्यांत आशा दिसते, पण फायदा अनिश्चित आहे

जिओइंजिनिअरिंगच्या चाचण्या आर्क्टिक समुद्री बर्फ जाड करू शकतात, पण हवामानातील मूल्य अद्याप अनिश्चित आहे

कॅनडा आणि नॉर्वेतील क्षेत्रीय चाचण्यांनी दाखवले आहे की आर्क्टिक समुद्री बर्फावर समुद्रपाणी पंप केल्याने बर्फ जाड होऊ शकतो. मात्र उन्हाळ्यात वितळण्याची वेळ येते तेव्हा ती वाढलेली जाडी बर्फाला खरोखर किती काळ टिकवू शकेल, हे अजून स्पष्ट नाही.

या प्रयोगांनी थंड प्रदेशांमध्ये आधीपासून वापरल्या जाणाऱ्या एका व्यावहारिक तंत्राकडे पुन्हा लक्ष वेधले आहे: बर्फात छिद्र पाडून पृष्ठभागावर पाणी पंप करणे, जेणेकरून ते गोठून अधिक जाड थर तयार होईल. कॅनडामध्ये अशीच पद्धत हिवाळ्यातील बर्फ रस्ते टिकवण्यासाठी मदत करते. आता संशोधक आणि कंपन्या जाणून घेऊ इच्छितात की 2030च्या दशकाच्या सुरुवातीसच उन्हाळ्यात पूर्णपणे नाहीसे होण्याची शक्यता असलेल्या समुद्री बर्फाला आधार देण्यासाठी ही पद्धत मोठ्या प्रमाणावर वापरता येईल का.

याचे दावे जागतिक आहेत, कारण आर्क्टिक समुद्री बर्फ उघड्या महासागरापेक्षा सूर्यप्रकाश अवकाशात अधिक प्रभावीपणे परावर्तित करतो. बर्फ मागे सरकल्यावर गडद पाणी अधिक उष्णता शोषते आणि तापमानवाढ अधिक तीव्र होते. ही हानी विश्वसनीयपणे मंदावू शकेल अशा कोणत्याही हस्तक्षेपाकडे गंभीर लक्ष जाईल.

दोन चाचण्यांत बर्फ जाड झाला, पण उन्हाळ्यातील परिणाम वेगळे आले

दिलेल्या स्रोत-पाठ्यात उल्लेख केलेल्या दोन्ही चाचण्या समुद्री बर्फ जाड करण्यात यशस्वी ठरल्या. मतभेद त्यानंतर सुरू होतो. कॅनडातील संशोधकांनी सांगितले की अतिरिक्त जाडीमुळे उन्हाळ्यातील वितळणे मंदावले, तर नॉर्वेच्या टीमला आढळले की जाड केलेला बर्फ “कुजायला” उशिरा सुरुवात झाली तरी जवळच्या नियंत्रण स्थळाप्रमाणेच तो अखेर त्याच दिवशी नाहीसा झाला.

नॉर्वेमध्ये, डच कंपनी Arctic Reflections ने 2024 मध्ये स्वालबार्डमधील एका लॅगूनमध्ये चाचणी केली. टीमने जवळजवळ एक मीटर जाडीच्या बर्फात ड्रिल केले, बर्फाळ पृष्ठभागावर समुद्रपाणी पंप केले आणि काही दिवसांत गोठून गेलेला मोठा चिखलसदृश थर तयार केला. या प्रक्रियेमुळे एकूण समुद्री बर्फाची जाडी 90 सेंटीमीटरवरून 1.16 मीटरपर्यंत वाढली. तरी जूनभर कॅमेऱ्यांच्या निरीक्षणात जवळच्या उपचार न केलेल्या बर्फाच्या तुलनेत त्याच्या टिकण्याच्या कालावधीत कोणतीही वाढ दिसली नाही.

कॅनडामध्ये, ब्रिटनची कंपनी Real Ice ने डिसेंबर 2024 ते फेब्रुवारी 2025 या काळात कॅम्ब्रिज बेच्या दक्षिणेला नॉर्थवेस्ट पासेजमधील आठ ठिकाणी चाचण्या केल्या. एकूण 250,000 चौरस मीटर क्षेत्रात बर्फाचा थर पाण्याने भरून गोठवण्यात आला, आणि काही ठिकाणी दोनदा जाड करण्यात आले. स्रोत-पाठ्यानुसार, संशोधकांनी सांगितले की उन्हाळा आल्यावर या हस्तक्षेपामुळे वितळणे उशिरा झाले.

जाड बर्फ नेहमीच जास्त काळ टिकणाऱ्या बर्फात रूपांतरित होत नाही

हे मिश्र परिणाम हवामान हस्तक्षेप संशोधनातील एक मुख्य समस्या दाखवतात: एखाद्या टप्प्यावर मिळालेला भौतिक परिणाम पुढे संपूर्ण प्रणालीच्या पातळीवर अर्थपूर्ण निष्पत्ती देईलच, अशी हमी नाही. बर्फ हिवाळ्यात जाड होऊ शकतो, पण वसंत आणि उन्हाळ्याच्या परिस्थितींनी तो फायदा झाकोळून टाकला, तर तो जवळजवळ त्याच वेळापत्रकानुसार नाहीसा होऊ शकतो.

नॉर्वेच्या निष्कर्षांचे विश्लेषण करणाऱ्या आल्फ्रेड वेगेनर इन्स्टिट्यूटचे Christian Haas यांनी स्रोत लेखात ही अनिश्चितता थेट मांडली: हो, बर्फ जाड होत आहे, पण त्यामुळे त्याचे अंतिम अदृश्य होणे खरोखर लक्षणीयरीत्या उशिरा होते का, हा प्रश्न अजूनही उघडाच आहे.

ही सावधगिरी महत्त्वाची आहे, कारण जिओइंजिनिअरिंग प्रस्तावांचे मूल्यमापन केवळ ते अरुंद तांत्रिक अर्थाने काम करतात का यावरच नाही, तर संबंधित प्रमाणात टिकाऊ हवामान लाभ देतात का यावरही केले जाते. स्थानिक बर्फाची जाडी बदलणारी चाचणी वैज्ञानिकदृष्ट्या रंजक आहे. पण उष्ण ऋतूंमध्ये समुद्री बर्फाचे मोठे क्षेत्र विश्वसनीयपणे जपणारी पद्धत हा खूपच कठीण प्रस्ताव आहे.

चाचण्या सुरूच आहेत, पण पुराव्याचा भार जास्त आहे

दोन्ही गटांनी आपले काम सुरू ठेवले आहे, यावरून विरोधी निकाल असूनही ही कल्पना नाकारली गेलेली नाही हे दिसते. पुढील चाचण्या करणे तर्कसंगत आहे. आर्क्टिक परिस्थिती बदलत राहते, आणि बर्फाचे आच्छादन, वेळ, स्थान आणि हवामान पद्धतींनुसार तंत्र वेगळे काम करू शकतात. पण पुराव्याचा भार जास्त आहे, कारण अशा कोणत्याही हस्तक्षेपाचा विस्तृत ध्रुवीय भागांवर विस्तार करणे, त्याची हवामान कार्यक्षमता सिद्ध होण्याआधीच, लॉजिस्टिकदृष्ट्या कठीण आणि राजकीयदृष्ट्या वादग्रस्त ठरेल.

त्याहून मोठा प्रशासनात्मक प्रश्नही आहे. एखाद्या प्रदेशातील बर्फाची स्थिती बदलणारी तंत्रे परिसंस्था, स्थानिक समुदाय आणि आंतरराष्ट्रीय हवामान राजकारणावर अशा प्रकारे परिणाम करू शकतात, जे केवळ जाडीच्या मापनात पकडले जात नाहीत. दिलेला स्रोत मुख्यतः क्षेत्रीय कामगिरीवर लक्ष केंद्रित करतो, पण ही पद्धत कधीतरी चाचणीपलीकडे वापरासाठी तयार वाटू लागली, तर धोरणात्मक चर्चा अपरिहार्यपणे मोठी होईल.

सध्या मुख्य निष्कर्ष आशादायकही आहे आणि मर्यादितही. संशोधकांनी दाखवले आहे की पंप केलेले समुद्रपाणी आर्क्टिक समुद्री बर्फाची जाडी वाढवू शकते. मात्र त्यांनी अजून सातत्याने हे दाखवलेले नाही की यामुळे उन्हाळा पार करून बर्फ टिकून राहतो आणि आर्क्टिक हानीच्या मोठ्या प्रवाहात बदल होतो. त्यामुळे ही संकल्पना जिओइंजिनिअरिंगच्या परिचित स्थितीतच आहे: अभ्यास सुरू ठेवण्याइतकी शक्यतापूर्ण, पण विश्वास ठेवण्याइतकी सिद्ध नाही.

हा लेख New Scientist च्या वार्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.