ट्रम्पची इराणवरील दबाव मोहीम लाभापेक्षा तणावच वाढवत असल्याचे विश्लेषकाचे म्हणणे

दबाव धोरणाचे मूल्यमापन त्याच्या परिणामांवरून होत आहे

Defense Newsमध्ये प्रकाशित झालेला एक मतलेख सध्याच्या अमेरिका-इराण संघर्षाबाबत थेट मुद्दा मांडतो: कमाल पातळीच्या धमक्या वॉशिंग्टनला हवा असलेला परिणाम देऊ शकलेल्या नाहीत. इराण आणि अमेरिकेतील अलीकडील युद्धविराम असूनही, जगातील सर्वात रणनीतिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या जलमार्गांपैकी एक असलेल्या होर्मुझ सामुद्रधुनीतून जहाजवाहतुकीवर इराण अजूनही निर्बंध ठेवत आहे. प्रत्युत्तरादाखल, संयुक्त राज्यांनी त्या सामुद्रधुनीत स्वतःची नौदल नाकेबंदी उभारली आहे आणि प्रदेशात आणखी हजारो सैन्य पाठवले आहे.

Cato Institute चे विश्लेषक बेंजामिन गिल्टनर यांचा मुख्य युक्तिवाद हा केवळ तणाव कायम आहे इतकाच नाही, तर राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांची दबावात्मक मुत्सद्देगिरी ज्या अस्थिरतेला रोखण्याचा दावा करते, त्याच अस्थिरतेला जन्म देण्यास हातभार लावत असावी असा आहे. या मांडणीत, वाक्य आणि धोरणात्मक परिणाम यांच्यात दरी वाढत चालली आहे.

मूळ लेख स्पष्टपणे विश्लेषणात्मक आणि मताधारित असल्याने, त्याचे महत्त्व नव्या रणभूमीतील घडामोडींचे वार्तांकन करण्यात कमी आणि सामुद्रधुनीच्या आसपास दिसणाऱ्या राजनैतिक अपयशाचे आकलन करण्यासाठी चौकट देण्यात अधिक आहे. दावा सरळ आहे: केवळ धमक्यांनी जहाज मार्ग पुन्हा उघडले नाहीत, आणि व्यापक अमेरिकन दृष्टिकोनाने टिकाऊ शांततेच्या शक्यता वाढवण्याऐवजी कमी केल्या असाव्यात.

होर्मुझ सामुद्रधुनी अजूनही निर्णायक दाबबिंदू आहे

होर्मुझ सामुद्रधुनी दीर्घकाळ जागतिक ऊर्जा आणि व्यापारी जहाजवाहतुकीसाठी एक अरुंद मार्ग राहिली आहे, त्यामुळे कोणताही दीर्घकालीन अडथळा आर्थिक आणि लष्करीदृष्ट्याही महत्त्वाचा ठरतो. स्रोत मजकुरानुसार, संयुक्त अमेरिका-इस्रायल हल्ल्यांपूर्वी ही सामुद्रधुनी खुली होती, पण युद्धविरामानंतरही इराण जहाजवाहतुकीवर निर्बंध कायम ठेवतो.

हीच मालिका या टीकेला बळ देते. जर कमाल दबावाचा हेतू इराणचे वर्तन त्वरीत आणि ठामपणे बदलण्याचा होता, तर सुरू असलेले निर्बंध सूचित करतात की ही मोहीम स्वतःच्या घोषित उद्दिष्टांवर यशस्वी ठरलेली नाही. स्पष्ट राजनैतिक प्रगतीऐवजी अमेरिकेने अधिक मोठ्या लष्करी उपस्थितीने प्रतिसाद दिला आहे.

संरक्षण नियोजनाच्या दृष्टीने हे दोन कारणांसाठी महत्त्वाचे आहे. पहिले, आखातातील जहाज सुरक्षा हा केवळ प्रतीकात्मक मुद्दा नाही. त्याचा परिणाम ऊर्जा बाजारांवर, विमा हिशोबांवर, नौदल मांडणीवर आणि मित्रदेशांच्या विश्वासावर होतो. दुसरे, राजकीय परिणाम न देणारी लष्करी वाढ सर्व पक्षांना अधिक धोकादायक संतुलनात अडकवू शकते, जिथे प्रत्येक नवीन तैनाती ही संकेतही ठरते आणि जबाबदारीही.

“मॅडमन थिअरी”वरील टीका

गिल्टनर यांच्या लेखाचा केंद्रबिंदू ट्रम्प यांनी “मॅडमन थिअरी”च्या विकृत रूपाचा केलेला वापर असा त्यांचा दावा आहे. पारंपरिक धोरणात्मक अर्थाने, एखादा नेता इतका अस्थिर आहे की तो टोकाचे पाऊल उचलू शकतो, असा विश्वास विरोधकाला वाटला तर तो सवलती देऊ शकतो. पण लेखाचा युक्तिवाद असा आहे की प्रभावी दबाव फक्त नाट्यमय आक्रमकतेवर अवलंबून नसतो. त्यासाठी विश्वासार्हता, स्पष्टता, आणि धमक्यांमागे सुसंगत धोरण आवश्यक असते.

लेखकाच्या मूल्यमापनानुसार, ट्रम्प यांची भूमिका अनेकदा स्पष्ट आराखड्याविना मोठमोठ्या धमक्यांपुरती मर्यादित राहते; म्हणजेच दबावाचे वाटाघाटीतील परिणामात रूपांतर करण्याचा स्पष्ट मार्ग दिसत नाही. इराणची संस्कृती उद्ध्वस्त करण्याच्या वचनासारख्या विधानांकडे लेख बोट दाखवतो, ज्यातून शिस्तबद्ध संकेतांच्या जागी मोठेपणा आला आहे असे सूचित होते.

ही टीका महत्त्वाची आहे, कारण दबावात्मक मुत्सद्देगिरी अर्थ लावण्यावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. राष्ट्रे फक्त बळाला प्रतिसाद देत नाहीत; ती हेतू, क्षमता, मर्यादा, आणि पुढची संभाव्य पावले यांचा अंदाज घेतात. जर विरोधकाला धमक्या अनियमित, तुटक, किंवा राजकीय प्रदर्शन वाटल्या, तर तो शरणागतीपेक्षा तग धरून राहणे अधिक सुरक्षित मानू शकतो.

लेखाचा दावा आहे की नेमके हेच घडले आहे. इराणने सामुद्रधुनी पुन्हा उघडलेली नाही. उलट, हा संघर्ष निर्बंध, नाकेबंदी, सैन्य हालचाली, आणि शांततेच्या ढासळत्या शक्यतांच्या चक्रात घट्ट झाला आहे.

धमक्या उलट का लागू शकतात

लेखातील व्यापक धोरणात्मक निरीक्षण असे आहे की धमकी ही स्वतःहून कार्यरत होत नाही. धमक्या अनेक कारणांनी अपयशी ठरू शकतात: त्या विश्वासार्ह नसू शकतात, त्या वास्तववादी बाहेर पडण्याचा मार्ग न देता खर्च लादू शकतात, किंवा त्या विरोधकाच्या अंतर्गत प्रतिकाराची प्रेरणा अधिक कठोर करू शकतात. भाषा जितकी कठोर, तितके लक्ष्य केलेले सरकार आपल्याला दबावात आणता येणार नाही हे दाखवण्यास अधिक बाध्य होऊ शकते.

याचा अर्थ असा नाही की मुत्सद्देगिरीशिवाय बळ नेहमीच चांगले काम करत नाही. अनेक संकटांत लष्करी मांडणी चर्चांना आकार देते. पण मतलेख असा युक्तिवाद करतो की बळाच्या भूमिकेसोबत एक विश्वासार्ह राजनैतिक सुटकेचा मार्गही हवा. अन्यथा संदेश तणाववाढीचा ठरतो, आणि कोणत्याही पक्षाकडे कमकुवत न दिसता माघार घेण्याचा स्पष्ट मार्ग राहत नाही.

ही चौकट युद्धविराम असूनही जहाजवाहतूक का सामान्य झालेली नाही, हे स्पष्ट करते. युद्धविराम थेट हल्ले थांबवू शकतो, पण त्यांना जन्म देणारी राजकीय तर्कशृंखला तो सोडवत नाही. प्रोत्साहने, तक्रारी आणि संकेतांची रचना बदलली नसेल, तर मुख्य शत्रुत्व थंडावले तरी प्रत्यक्ष निर्बंध कायम राहू शकतात.

या अर्थ लावण्याचे संकेत

विश्लेषणात्मक योगदान म्हणून, हा लेख वाचकांना धोरणाचे मूल्यमापन भावनिक ताकदीवर नव्हे तर मोजता येणाऱ्या परिणामांवर करायला सांगतो. महत्त्वाचा प्रश्न धमक्या किती ताकदीने वाटतात हा नाही. त्या वर्तन बदलतात का, हा आहे. लेखाच्या स्वतःच्या निकषांनुसार, बदललेले नाही.

लष्करी परिणाम केवळ तातडीच्या आखाती रंगमंचापुरते मर्यादित नाहीत. प्रत्येक अतिरिक्त तैनाती तयारी संसाधने वापरते, मित्रदेशांच्या नियोजनावर परिणाम करते, आणि चुकीच्या मोजणीचा धोका वाढवते. नौदल नाकेबंदी आणि प्रादेशिक सैन्य जमाव असे घर्षण-समृद्ध वातावरण निर्माण करतात जिथे अपघात किंवा लहान चकमकी पटकन धोरणात्मक महत्त्व मिळवू शकतात.

एक संदेशात्मक परिणामही आहे. वॉशिंग्टनने वारंवार कमाल भाषा वापरली, पण अंदाज करता येतील असे राजकीय परिणाम दिले नाहीत, तर भविष्यातील धमक्या कमी विश्वासार्ह ठरू शकतात. प्रतिबंधक शक्ती काही अंशी संचयी असते: विश्वासार्हता केवळ क्षमतेवर नव्हे, तर शब्द, कृती, आणि साध्य करता येण्यासारख्या उद्दिष्टांच्या जुळणीतून घडते.

हा लेख सविस्तर तोडगा देत नाही, आणि त्याचा स्रोत मजकूर युक्तिवादाच्या आराखड्यापुरताच मर्यादित आहे. पण तो एक सुसंगत इशारा देतो. कठोर भाषा आणि तातडीची तणाववाढ देशांतर्गत राजकीय प्रवृत्तींना सुखावू शकते, पण परदेशातली प्रत्यक्ष वाटाघाटीची ताकद कमकुवत करू शकते.

म्हणूनच हा लेख पक्षीय वादाच्या पलीकडेही लागू पडतो. तो विचारतो की संयुक्त राज्ये आपली शक्ती असा वापरते आहे का, ज्यातून धोरणात्मक परिणाम निर्माण होतो. आतापर्यंत, होर्मुझ सामुद्रधुनीत, विश्लेषकाचे उत्तर नाही असेच आहे. जहाजवाहतूक अजूनही मर्यादित आहे, सैन्य अजूनही हलत आहे, आणि शांततेचा मार्ग घोषणांपेक्षा अधिक दूर दिसतो.

हा लेख Defense News च्या वार्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.