आधुनिक विज्ञानाच्या उगमांचा पुनर्विचार
आधुनिक वैज्ञानिक पद्धतीला अनेकदा तात्त्विक क्रांती म्हणून शिकवले जाते, म्हणजे अटकळींपासून पद्धतशीर चौकशीकडे झालेला स्वच्छ बौद्धिक बदल. पण दिलेल्या स्रोत-सामग्रीत अधोरेखित केलेला एक निबंध वेगळा दावा मांडतो: फ्रान्सिस बेकन यांच्या कल्पना काही अंशी त्यांच्या आसपासच्या संशोधक आणि अभियंत्यांनी घडवल्या होत्या.
तो युक्तिवाद बेकनची भूमिका कमी करत नाही. उलट ती नव्याने केंद्रित करतो. एकट्याने नवी पद्धत घडवणारा विचारवंत म्हणून त्यांना पाहण्याऐवजी, निबंध सुचवतो की ते कॉर्नेलिस ड्रेबेल आणि सॅलोमन दे कॉस यांसारख्या प्रत्यक्ष निर्मात्यांचे निरीक्षण करत होते; हे लोक करून शिकत होते आणि नंतर त्या दृष्टिकोनाला लेखनात औपचारिक रूप देण्याचा प्रयत्न करत होते.
कार्यशाळेतील प्रथा ते बौद्धिक चौकट
या भरबदलाचा महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे आधुनिक विज्ञानाची मुळे आपण कुठे शोधतो हे बदलते. पारंपरिक कथनात तत्त्वज्ञ आणि निसर्गविचारवंत सिद्धांत तयार करतात, तर कारागीर आणि अभियंते केवळ ते अमलात आणतात. स्रोत मजकूर याच्या उलट दिशेकडे निर्देश करतो. तो सूचित करतो की प्रत्यक्ष प्रयोग आधीच शोध, बांधकाम आणि प्रयत्न-चुका या कामांच्या माध्यमातून सजीव स्वरूपात घडत होता. बेकनचे योगदान म्हणजे त्या चौकशीच्या पद्धतीचे सामर्थ्य ओळखणे आणि तिला व्यापक कार्यक्रमात रूपांतरित करणे.
जर ही वाचणी योग्य असेल, तर अभियांत्रिकी ही फक्त विज्ञानानंतर येणारी गोष्ट नव्हती. एका महत्त्वाच्या अर्थाने तिने विज्ञानाच्या भविष्यातील वर्तनासाठी नमुना तयार केला. बांधकामकर्ते, उपकरणनिर्माते आणि संशोधक आधीच चाचणी, निरीक्षण, दुरुस्ती आणि कार्यप्रदर्शन यांच्या चक्रांतून काम करत होते. बेकन यांनी त्या नमुन्याला अधिक स्पष्ट संकल्पनात्मक जीवन दिले.
हा फरक सूक्ष्म आहे, पण परिणामकारक आहे. तो वैज्ञानिक आधुनिकतेची कथा एका तात्त्विक स्पष्टतेच्या क्षणापासून दूर नेऊन, तांत्रिक प्रथा आणि औपचारिक विचार एकत्र विकसित झालेल्या अधिक गुंतागुंतीच्या इतिहासाकडे वळवतो.
ड्रेबेल आणि दे कॉस यांचे महत्त्व
दिलेल्या मजकुरात कॉर्नेलिस ड्रेबेल आणि सॅलोमन दे कॉस यांचा बेकनने निरीक्षण केलेल्या समकालीन म्हणून विशेष उल्लेख केला आहे. संक्षिप्त स्वरूपातसुद्धा हा तपशील महत्त्वाचा आहे, कारण तो युक्तिवादाला सामान्य वातावरणाऐवजी ओळखता येणाऱ्या व्यक्तींच्या आधारावर उभा करतो. बेकन केवळ अमूर्त प्रगतीने प्रेरित नव्हते. ते थेट यंत्रणा आणि परिणामांवर काम करणाऱ्या लोकांकडे पाहत होते.
त्यांनी “करून शिकले” असे म्हणणे म्हणजे त्यांचे ज्ञान जगात हस्तक्षेप करून निर्माण झाले, असे म्हणणे होय. हा वाक्प्रचार सिद्धांत बनण्याआधीची एक पद्धत पकडतो. तो प्रयोगाला एक परिष्कृत शैक्षणिक प्रक्रिया म्हणून नव्हे, तर हट्टी साहित्य, अपूर्ण उपकरणे आणि आश्चर्यकारक परिणाम यांच्याशी होणाऱ्या पुनरावृत्ती संवादाप्रमाणे दाखवतो.
अशी ज्ञानप्रणाली आजच्या अभियंत्यांना परिचित आहे. रचना, प्रोटोटायपिंग, चाचणी आणि सुधारणा ही तांत्रिक कामाची केंद्रस्थाने आहेत. स्रोतामध्ये संक्षेपित केलेल्या निबंधाचा संकेत असा आहे की बेकन यांनी हा नमुना बौद्धिकदृष्ट्या फलदायी म्हणून ओळखला आणि व्यापक चौकशीचे आयोजन करण्यासाठी तो व्यक्त करण्याचा प्रयत्न केला.
हे आता का महत्त्वाचे आहे
अभियांत्रिकी आणि विज्ञान यांच्यातील संबंध पुन्हा पाहणे हे केवळ ऐतिहासिक अचूकतेसाठी महत्त्वाचे नाही. आज नवोन्मेषाला आपण कसे मोल देतो यावरही त्याचा परिणाम होतो. आधुनिक संस्था अनेकदा शोध आणि उपयोग, सिद्धांत आणि अंमलबजावणी, तसेच संशोधन आणि अभियांत्रिकी कार्यवाही यांना वेगळे करतात. पण अशा इतिहासांतून असे दिसते की ही सीमा त्या वर्गीकरणांपेक्षा नेहमीच अधिक पारगम्य होती.
जेव्हा एखादा संशोधक बांधणी, अपयश, समायोजन आणि पुन्हा चाचणी यांमधून शिकतो, तेव्हा ती प्रक्रिया औपचारिक सिद्धांतापेक्षा कुठल्याही अर्थाने कमी ज्ञानमीमांसात्मक नसते. ती ज्ञानाचा आणखी एक मार्ग आहे. अनेक प्रसंगी, पुढे कोणते प्रश्न विचारायचे हेही तोच मार्ग दाखवतो.
म्हणूनच स्रोत मजकूर एक उपयुक्त उलथापालथ समर्थित करतो: विज्ञानाने फक्त अभियंत्यांना कसे विचार करायचे हे शिकवले नाही. अभियंत्यांनी, किंवा किमान आधुनिक व्यावसायिक अभियांत्रिकीपूर्वीच्या संशोधकांनी, अशी मनोवृत्ती दाखवली जी विज्ञानाने नंतर उंचावली आणि संहिताबद्ध केली.
नवोन्मेषाबद्दलची व्यापक कथा
ही मांडणी अनेक मोठ्या तांत्रिक प्रगती प्रत्यक्षात कशा घडतात याशी जुळते. यशस्वी झेप क्वचितच शुद्ध सिद्धांत किंवा शुद्ध व्यवहार म्हणून येतात. त्या बहुतेक वेळा संकल्पनात्मक समज आणि भौतिक चाचणी यांच्यातील अभिप्रत्ययातून उद्भवतात. एखादे उपकरण अनपेक्षितपणे कार्य करते आणि नव्या कल्पनांना चालना देते. एखादा सिद्धांत एखाद्या रचनेकडे निर्देश करतो. एखादा प्रोटोटाइप अपयशी ठरतो आणि मूळ प्रश्न अधिक तीव्र करतो. त्या अर्थाने, कार्यशाळेतून प्रयोगशाळेत जाणारी वाट कधीच एकतर्फी नव्हती.
म्हणूनच बेकन यांचे महत्त्व केवळ पद्धतशीर चौकशीचा पुरस्कार करण्यात नाही, तर वास्तविक वस्तू आणि वास्तविक परिणाम यांच्याशी शिस्तबद्ध गुंतवणुकीतून उपयुक्त ज्ञान उभे राहू शकते हे पाहण्यातही आहे. त्यांच्या आसपासच्या संशोधकांनी प्रत्यक्षात ते कसे दिसते हे दाखवले. त्यांच्या लेखनाने त्या उदाहरणांना खोलवर प्रभावी बौद्धिक कार्यक्रमात रूपांतरित केले.
त्यामुळे वैज्ञानिक उगमांचे अधिक समृद्ध चित्र तयार होते. अभियंते फक्त तत्त्वज्ञांनी आखलेल्या नकाशाचे अनुसरण करतात, अशा कथेला पर्याय म्हणून ही कथा उभी राहते की प्रत्यक्ष निर्मात्यांनी तो नकाशाच आखण्यास मदत केली. त्यामुळे बेकन कमी होत नाहीत. त्यांना शोध, निरीक्षण आणि पद्धतींच्या अधिक गतिमान परिसंस्थेत स्थान मिळते.
तंत्रज्ञानाच्या इतिहासात रस असलेल्या वाचकांसाठी, कदाचित हाच या निबंधाचा सर्वात प्रभावी वाटा आहे. मानवज्ञानातील काही खोल बदल केवळ जगाबद्दलच्या युक्तिवादातूनच नव्हे, तर त्या जगात वस्तू कार्यरत करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या लोकांमधूनही सुरू होतात, याची तो आठवण करून देतो.
हा लेख IEEE Spectrum च्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on spectrum.ieee.org
