वृद्ध प्रौढांमध्ये शेंगदाणे सेवनाचा मेंदूतील इन्सुलिन प्रतिसादाशी संबंध

दररोज मीठ नसलेले, सालीसह भाजलेले शेंगदाणे खाण्याचा संबंध वृद्ध प्रौढांच्या स्मरणशक्तीशी संबंधित मेंदूच्या अनेक भागांमध्ये इन्सुलिनला मिळणाऱ्या सुधारित प्रतिसादाशी आढळला, असे Maastricht University Medical Centerच्या संशोधनात दिसून आले.

Food & Functionमध्ये प्रकाशित झालेल्या या अभ्यासात १६ आठवडे शेंगदाणे खाल्ल्याने मेंदूच्या इन्सुलिन प्रतिसादावर होणारे परिणाम तपासण्यात आले. उजव्या गोलार्धातील एका समूहात फायदेशीर बदल झाल्याचे संशोधकांनी सांगितले. या समूहात हिप्पोकॅम्पस, पॅराहिप्पोकॅम्पल गायरस, लिंग्वल गायरस आणि पोस्टेरियर सिंग्युलेट गायरसचे काही भाग होते.

मेंदूतील इन्सुलिन प्रतिसाद महत्त्वाचा का आहे

रक्तातील साखर नियंत्रित करण्यातील इन्सुलिनची भूमिका सर्वश्रुत आहे; मात्र मेंदूमध्ये ते संदेशवाहक रेणू म्हणूनही काम करते. ते चेतापेशींचे अस्तित्व, वाढ आणि परस्परसंवाद यांना मदत करते—या प्रक्रिया स्मरणशक्ती आणि इतर संज्ञानात्मक कार्यांसाठी महत्त्वाच्या आहेत.

वय वाढत असताना मेंदू इन्सुलिनला कमी प्रतिसाद देऊ शकतो. या कमी प्रतिसादाचा संबंध वयाशी संबंधित संज्ञानात्मक घसरणीशी जोडला गेला आहे. त्यामुळे हे नवे निष्कर्ष शेंगदाणे संज्ञानात्मक आजार टाळतात का याच्या थेट मोजमापावर नव्हे, तर मेंदूच्या आरोग्याशी संबंधित जैविक संकेतावर केंद्रित आहेत.

“इन्सुलिन हा हार्मोन मेंदूमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतो, जिथे तो स्मरणशक्ती आणि इतर संज्ञानात्मक प्रक्रियांना मदत करतो,” असे अभ्यासाचे वरिष्ठ लेखक आणि Maastricht University Medical Centerमधील सहयोगी प्राध्यापक Peter Joris यांनी निवेदनात सांगितले. शेंगदाणे सेवनाशी संबंधित संज्ञानात्मक फायद्यांमध्ये स्थानिक प्रतिसादक्षमता वाढण्याचा वाटा असू शकतो, असे संशोधकांनी म्हटले.

स्मरणशक्तीशी संबंधित भागांमध्ये बदल दिसले

नाकावाटे इन्सुलिन दिल्यानंतर मेंदूच्या विविध भागांतील रक्तप्रवाहात इन्सुलिनमुळे झालेले बदल अभ्यासात मोजण्यात आले. संपूर्ण मेंदूच्या विश्लेषणात, नियंत्रण कालावधीच्या तुलनेत शेंगदाणे हस्तक्षेपानंतर प्रतिसाद फायदेशीररीत्या बदललेला एक समूह संशोधकांना आढळला.

या समूहात स्मरणशक्तीशी सामान्यतः संबंधित हिप्पोकॅम्पस आणि पॅराहिप्पोकॅम्पल गायरससोबत लिंग्वल गायरस, थॅलेमस आणि पोस्टेरियर सिंग्युलेट गायरस यांचा समावेश होता. नोंदवलेला बदल स्थानिक स्वरूपाचा होता; मेंदूच्या प्रत्येक भागाने वेगळ्या प्रकारे प्रतिसाद दिला, असा त्याचा अर्थ नाही.

हा फरक महत्त्वाचा आहे. शेंगदाणे खाल्ल्याने Alzheimer’s diseaseवर उपचार होतो, संज्ञानात्मक घसरण उलटते किंवा स्मरणशक्ती सुधारण्याची हमी मिळते, असे हे संशोधन सिद्ध करत नाही. विशिष्ट आहार हस्तक्षेपानंतर मेंदूच्या विशिष्ट भागांमध्ये इन्सुलिनच्या शारीरिक प्रतिसादात झालेला बदल एवढेच ते नोंदवते.

अन्नावर आधारित हस्तक्षेप, पण मर्यादांसह

अन्नविषयक अभ्यास उपयुक्त संकेत देऊ शकतात, कारण दैनंदिन जीवनात सहज समाविष्ट करता येतील अशा हस्तक्षेपांची ते तपासणी करतात. मात्र अशा निष्कर्षांचा अर्थ लावताना अभ्यासातील लोकसंख्या, कालावधी आणि परिणाम मोजण्याच्या पद्धती लक्षात घ्याव्या लागतात.

या अभ्यासातील हस्तक्षेप १६ आठवडे चालला आणि त्यात वृद्ध प्रौढांनी मीठ नसलेले, सालीसह भाजलेले शेंगदाणे खाल्ले. प्रत्येक वयोगटाला, शेंगदाण्याच्या प्रत्येक प्रकारच्या तयारीला किंवा प्रत्येक संज्ञानात्मक परिणामाला हा निष्कर्ष लागू करण्यास उपलब्ध स्रोत समर्थन देत नाही. शेंगदाण्यांनी वैद्यकीय उपचार किंवा व्यापक आहारविषयक मार्गदर्शनाची जागा घ्यावी, असेही यातून दिसत नाही.

तरीही, आहाराच्या पद्धती आणि स्वतंत्र अन्नपदार्थ चयापचयाच्या मार्गांद्वारे मेंदूवर कसा परिणाम करू शकतात, याबाबत या अभ्यासामुळे रस वाढतो. इन्सुलिनकडे केवळ स्वादुपिंड आणि रक्ताभिसरणाशी संबंधित हार्मोन म्हणून न पाहता, केंद्रीय मज्जासंस्थेतील त्याची संदेशवाहक भूमिका या कामातून अधोरेखित होते.

या निष्कर्षाचा विचार करणाऱ्या वाचकांसाठी सर्वात स्पष्ट मुद्दा मर्यादित आहे: या अभ्यासात, विशिष्ट प्रकारे तयार केलेले शेंगदाणे दीर्घकाळ दररोज खाण्याचा संबंध स्मरणशक्तीशी संबंधित काही मेंदूच्या भागांमध्ये इन्सुलिनला मिळणाऱ्या अधिक अनुकूल प्रतिसादाशी आढळला. हा परिणाम किती काळ टिकतो आणि तो संज्ञानातील मोजता येण्याजोग्या बदलांमध्ये रूपांतरित होतो का, हे ठरवण्यासाठी पुढील संशोधन आवश्यक आहे.

पुढे काय

पोषण आणि मेंदूच्या आरोग्यावरील संशोधन अनेकदा अशा मध्यवर्ती मोजमापांद्वारे पुढे जाते. मोठ्या अभ्यासांमध्ये दीर्घ कालावधीत वैद्यकीय परिणाम तपासण्यापूर्वी शारीरिक संकेत वैज्ञानिकांना संभाव्य यंत्रणा ओळखण्यास मदत करू शकतात.

Maastricht येथील निष्कर्ष मेंदूतील इन्सुलिन संवेदनशीलता ही पुढे अभ्यास करण्याजोगी एक यंत्रणा असल्याचे सूचित करतात. आहारविषयक दावे पुराव्यांशी सुसंगत ठेवणे का आवश्यक आहे, हेही ते अधोरेखित करतात: बायोमार्कर किंवा इमेजिंग-संबंधित मोजमापातील आशादायक बदल म्हणजे रोगप्रतिबंधाचा पुरावा नव्हे.

सध्या, तपासलेल्या परिस्थितींमध्ये सहज उपलब्ध असलेला एक अन्नपदार्थ वृद्ध प्रौढांच्या इन्सुलिनशी संबंधित मेंदूच्या प्रतिसादावर परिणाम करू शकतो, याचा पुरावा हा अभ्यास देतो. स्मरणशक्तीशी संबंधित मेंदूच्या भागांमध्ये इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारणे अखेरीस निरोगी संज्ञानात्मक वृद्धत्वाला मदत करू शकते का, हा भविष्यातील संशोधनासाठी त्याचा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न असू शकतो.

हा लेख Medical Xpressच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.