घरगुती चाचणीने AI हीटिंगच्या दाव्यांची केली तपासणी

स्मार्ट-हीटिंग कंपन्या स्वयंचलित नियंत्रणांचा प्रमुख फायदा म्हणून कमी ऊर्जा बिलांचा प्रचार करतात. मात्र, कुटुंबांना त्यांच्या स्वतःच्या परिस्थितीत बचतीच्या या दाव्यांची चाचणी करणे कठीण ठरू शकते. Guardianच्या ग्राहक तंत्रज्ञान संपादकाने वर्णन केलेला दोन वर्षांचा प्रयोग अधिक वास्तववादी चित्र देतो: ऑटोमेशनचे संभाव्य मूल्य ते कशाची जागा घेते, घराची रचना कशी आहे आणि कुटुंबाला कोणत्या प्रकारचा आराम अपेक्षित आहे यावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते.

ही चाचणी 1930च्या दशकातील घन-विटांच्या घरात झाली. घराच्या अलीकडेच रूपांतरित केलेल्या अॅटिकमध्ये इन्सुलेशन बसवले होते. घरात 10 वर्षे जुना Worcester Bosch कॉम्बिनेशन गॅस बॉयलर आणि 13 रेडिएटर्स होते. तुलना ही हीटिंग आणि हीटिंग नसणे यांच्यातील नव्हती. आधीपासून काटकसरीने, हाताने चालवल्या जाणाऱ्या दिनक्रमाची तुलना AI-आधारित नियंत्रणांनी चालणाऱ्या प्रणालीशी करण्यात आली.

हा फरक महत्त्वाचा आहे. वापरात नसलेल्या खोल्यांचे तापमान कमी करणारी, काटेकोर वेळापत्रक वापरणारी आणि घराबाहेर पडताना हीटिंग बंद करणारी व्यक्ती, साधे आणि व्यापक वेळापत्रक वापरणाऱ्या व्यक्तीपेक्षा कमी वाया जाणारी ऊर्जा कमी करू शकते. या प्रयोगाची सुरुवात जाणीवपूर्वक सावध आधाररेषेपासून झाली, त्यामुळे सर्वसाधारण बचतीच्या आकडेवारीसाठी तो एक उपयुक्त प्रतितोल ठरतो.

मॅन्युअल आधाररेषा स्वस्त होती, पण कष्टदायक

2024च्या हिवाळ्यात घराच्या मध्यवर्ती दालनात Hive थर्मोस्टॅट वापरला गेला, मात्र त्याची स्मार्ट वैशिष्ट्ये बंद ठेवली होती. सकाळी आणि संध्याकाळी काही तासांसाठी हीटिंगचे वेळापत्रक केले होते. वापरात नसलेल्या खोल्यांमधील मानक थर्मोस्टॅटिक रेडिएटर व्हॉल्व्ह बंद ठेवले आणि इतर ठिकाणी ते हाताने समायोजित केले. कुटुंब घराबाहेर पडले की हीटिंगही बंद केले जात असे.

या पद्धतीसाठी सतत लक्ष द्यावे लागत होते. लेखकाने ती कष्टदायक आणि कधीकधी अस्वस्थ करणारी असल्याचे सांगितले, विशेषतः घरातील इतर सदस्यांसाठी. त्यामुळे ऊर्जा बचत हा एकमेव महत्त्वाचा निकष नव्हता. हीटिंग प्रणाली दैनंदिन जीवन, खोल्यांच्या वेगवेगळ्या गरजा आणि तापमान हाताने नियंत्रित करण्याबाबतच्या लोकांच्या सहनशीलतेशी जुळणारी असावी लागते.

Tado Wireless Temperature Sensor X (gen 2)
दोन सर्वांत मोठ्या खोल्यांमध्ये प्रत्येकी एक Tado वायरलेस थर्मोस्टॅट बसवण्यात आला. छायाचित्र: Samuel Gibbs/The Guardian

हीटिंगची मागणी गरम पाण्याच्या वापरापासून वेगळी करण्यासाठी, 2025च्या उन्हाळ्यात हीटिंग बंद असलेल्या कालावधीतील नोंदी वापरून गरम पाण्याची दैनंदिन सरासरी काढण्यात आली. त्या आधारावर, नोव्हेंबर ते मे या 213 दिवसांत मॅन्युअल नियंत्रण पद्धतीने 14,316.7 किलोवॉट-तास गॅस वापरला. कुटुंबाने कमी काटेकोर पद्धत वापरलेल्या मागील वर्षांच्या तुलनेत हे सुमारे 10% ते 15% कमी असल्याचे लेखकाने सांगितले.

स्मार्ट नियंत्रणांमुळे समीकरण का बदलू शकते

हा लेख AI-आधारित हीटिंगकडे कमी बिलांची हमी देणारा सोपा मार्ग म्हणून नव्हे, तर कार्यक्षम हीटिंगसाठी लागणारे काम कमी करणारे साधन म्हणून पाहतो. स्मार्ट प्रणाली पूर्वी हाताने घेतले जाणारे निर्णय स्वयंचलित करू शकतात: उष्णतेचे वेळापत्रक ठरवणे, घरात कोण आहे यानुसार प्रतिसाद देणे आणि स्वतंत्र रेडिएटर्सचे समन्वयन करणे. या चाचणीत लेखक मूलभूत केंद्रीय नियंत्रणातून हीटिंग अधिक सक्रियपणे व्यवस्थापित करण्यासाठी तयार केलेल्या प्रणालीकडे वळला.

प्रत्येक रेडिएटरचे स्वतंत्र नियंत्रण ही या कल्पनेची मध्यवर्ती बाब आहे. अहवालात Tadoला युरोपमधील स्मार्ट-हीटिंग नियंत्रणांचा सर्वात मोठा उत्पादक म्हटले आहे, तसेच इतर पर्याय स्वतंत्र रेडिएटर्सवर तुलनात्मक नियंत्रण देतात असे नमूद केले आहे. अशा प्रणाली प्रत्येक खोलीला एकाच पद्धतीने गरम करण्याची गरज टाळू शकतात. मात्र, त्यांची प्रत्यक्ष कामगिरी इन्सुलेशन, हीटिंग उपकरणे, कुटुंबाचा आकार, घरात उपस्थित राहण्याचे नमुने आणि लोक निवडत असलेल्या तापमान सेटिंग्जनुसार बदलते.

उत्पादक साधारणपणे सुमारे 25%, म्हणजे वर्षाला £180 बचतीचा दावा करतात, असे स्रोत नमूद करतो. मात्र या आश्वासनांना महत्त्वपूर्ण मर्यादा असल्याचेही तो स्पष्ट करतो. ऊर्जेच्या किमती बदलतात, हिवाळ्यातील हवामान वेगळे असते आणि एखाद्या कालावधीत घरात जास्त लोक असणे किंवा हंगाम अधिक थंड असणे यामुळे तुलना दिशाभूल करणारी ठरू शकते. एका घराचा निकाल माहितीपूर्ण असतो, पण तो सार्वत्रिक बचतीचा दर नसतो.

Tado Smart Radiator Thermostat X
Tadoचा स्मार्ट थर्मोस्टॅट रेडिएटरकडे जाणाऱ्या गरम पाण्याचा प्रवाह नियंत्रित करतो. छायाचित्र: Samuel Gibbs/The Guardian

कार्यक्षमतेच्या गणनेत आरामाचाही समावेश

हीटिंगची कार्यक्षमता केवळ एकूण ऊर्जा वापरावरून ठरवता येत नाही, हा या चाचणीचा सर्वांत महत्त्वाचा धडा आहे. मॅन्युअल आधाररेषेने वापर कमी ठेवला, पण वारंवार समायोजन करावे लागले आणि आरामात तडजोड झाली. काळजीपूर्वक काम करणाऱ्या मानवी ऑपरेटरची काही शिस्त कायम ठेवून सततचा हस्तक्षेप कमी करता आला, तर ऑटोमेशन उपयुक्त ठरू शकते.

जुन्या घरांसाठी हे विशेषतः महत्त्वाचे आहे. 1930च्या दशकातील घन-विटांचे घर नव्याने बांधलेल्या, अत्यंत इन्सुलेटेड घरासारखे वागत नाही आणि दालनात ठेवलेला थर्मोस्टॅट प्रत्येक खोलीतील परिस्थिती दर्शवेलच असे नाही. एकाच इमारतीतही शयनकक्ष, बैठक आणि क्वचित वापरल्या जाणाऱ्या जागांना वेगवेगळ्या पद्धतीची गरज असू शकते. खोलीच्या पातळीवर काम करणारी नियंत्रणे ही विसंगती दूर करण्यासाठी तयार केली आहेत.

याचा अर्थ AI हीटिंग प्रणाली आपोआप स्वतःचा खर्च भरून काढेल असा नाही. सुरुवातीचा उपकरण खर्च, बसवणी, सुसंगत बॉयलर आणि सोयीला दिलेले महत्त्व या सर्वांचा निर्णयावर परिणाम होतो. प्रकाशित चाचणी सर्व घरांसाठी सार्वत्रिक नियम ठरवत नाही; मात्र विपणनातील सरासरी आकडे अंतिम उत्तरांऐवजी प्रश्नांची सुरुवात म्हणून का पाहावेत, हे ती दाखवते.

निकालांकडे पाहण्याचा व्यावहारिक दृष्टिकोन

स्मार्ट हीटिंगचा विचार करणाऱ्या कुटुंबांसाठी उपयुक्त तुलना जाहिरातीत दिलेली सरासरी आणि सध्याची बिले यांच्यातील नाही. त्यांच्या विद्यमान दिनक्रमाच्या तुलनेत अपेक्षित कामगिरी महत्त्वाची आहे. साधे संपूर्ण घराचे वेळापत्रक वापरणाऱ्या व्यक्तीकडे सुधारण्यासाठी अधिक वाव असू शकतो, तर रेडिएटर व्हॉल्व्ह काळजीपूर्वक वापरणाऱ्या आणि घराबाहेर पडताना हीटिंग बंद करणाऱ्या व्यक्तीकडे तो कमी असू शकतो.

ऑटोमेशनचे महत्त्वपूर्ण योगदान तांत्रिक आणि वर्तनात्मक अशा दोन्ही स्वरूपाचे असू शकते, असे Guardianचा प्रयोग सूचित करतो. कुठे उष्णता हवी आहे तिथे ती पोहोचवण्यास ते मदत करू शकते, तसेच कमी अपव्ययाचा दिनक्रम टिकवणे सोपे करू शकते. कमी मॅन्युअल मेहनत आणि स्वीकारार्ह आराम यांचे हे संयोजन ठळक बचतीच्या टक्केवारीपेक्षा अधिक अर्थपूर्ण आहे.

  • या चाचणीत एका घरातील काटेकोर मॅन्युअल हीटिंग व्यवस्थापनाची AI-आधारित नियंत्रणांशी तुलना करण्यात आली.
  • गरम पाण्यासाठी समायोजन केल्यानंतर, मॅन्युअल नियंत्रणाने 213 हीटिंग दिवसांत 14,316.7 kWh गॅस वापरला.
  • उत्पादकांच्या बचतीच्या दाव्यांवर अनेक अटी आहेत आणि ते सर्व घरांमध्ये सारखे लागू होणार नाहीत.
  • आराम, बसवणीचा खर्च आणि आधीपासूनच्या सवयी स्मार्ट-हीटिंगचे मूल्य ठरवण्यासाठी अत्यावश्यक आहेत.

हा लेख The Guardianच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.

Originally published on theguardian.com