यलोस्टोनला खोल मॅग्मा प्लूमपेक्षा भूपटलातील बदल अधिक कारणीभूत असू शकतात, अभ्यास सूचित करतो

पृथ्वीवरील सर्वाधिक निरीक्षणाखाली असलेल्या ज्वालामुखी प्रणालींपैकी एकासाठी नवा मॉडेल

यलोस्टोनची प्रसिद्ध ज्वालामुखी प्रणाली अनेक शास्त्रज्ञांनी गृहित धरलेल्या पद्धतीपेक्षा वेगळ्या प्रकारे कार्य करू शकते. पुरवलेल्या स्रोत साहित्याच्या अनुसार, नवीन संशोधन सूचित करते की या प्रदेशातील उद्रेक पृथ्वीच्या भूपटलातील बदलांमुळे अधिक चालले जातात, खालील बाजूने वर येणाऱ्या खोल मॅग्माच्या मोठ्या साठ्यामुळे नव्हे. जर ही मांडणी बरोबर असेल, तर संशोधक यलोस्टोनच्या अंतर्गत रचनेबद्दल कसा विचार करतात आणि भविष्यातील उद्रेक मॉडेल्स कशी तयार करतात, ते बदलू शकते.

हा अभ्यास यलोस्टोनच्या ज्वालामुखीयतेच्या स्रोतावर चालू असलेल्या दीर्घ वादात प्रवेश करतो. एका मतानुसार, प्रदेशाखालील खोल मँटल प्लूम अतिशय गरम पदार्थ वर पाठवतो, भूपटल गरम करतो आणि ज्वालामुखीय क्रियेला इंधन देतो. दुसरे मत सांगते की अधिक महत्त्वाचे बल भूपटल आणि वरच्या मँटलमध्येच आहेत, जिथे दाब, रचना, आणि टेक्टॉनिक वर्तन मॅग्मा कसा तयार होतो, साठवला जातो, आणि हलवला जातो हे ठरवतात.

स्रोत मजकुरात दिलेल्या सारांशानुसार, नवे संशोधन दुसऱ्या स्पष्टीकरणाकडे झुकते. त्याचा अर्थ असा नाही की यलोस्टोन कमी महत्त्वाचा किंवा कमी गुंतागुंतीचा आहे. उलट, तो खोल उभ्या पाइपलाइनच्या साध्या प्रतिमेपेक्षा भूपटलाच्या वर्तनावर अधिक अवलंबून असलेली प्रणाली असू शकतो.

धोका-विज्ञानासाठी हे का महत्त्वाचे आहे

यलोस्टोन हे फक्त वैज्ञानिक कुतूहलाचे ठिकाण नाही. त्याचा इतिहास आणि संभाव्य परिणाम यांमुळे पृथ्वीवरील सर्वात काटेकोरपणे निरीक्षण केलेल्या ज्वालामुखी प्रदेशांपैकी तो एक आहे. स्रोत मजकुरानुसार, मागील 2.1 दशलक्ष वर्षांत त्या भागात तीन मोठे उद्रेक झाले आहेत, ज्यांपैकी सर्वात अलीकडचा 6,31,000 वर्षांपूर्वी झाला आणि त्यातून आज 30 मैलांपेक्षा अधिक पसरलेली कॅल्डेरा तयार झाली.

म्हणून, समजुतीतील कोणताही बदल शैक्षणिक भूशास्त्रापलीकडे जातो. जर ज्वालामुखी प्रामुख्याने भूपटलातील बदलांनी प्रभावित होत असेल, तर भविष्यातील वर्तनाचा अंदाज घेण्यासाठी भूपटलाच्या गतिशीलतेकडे काळजीपूर्वक पाहावे लागेल: त्याची जाडी, त्याची ताणस्थिती, आणि काळानुसार पदार्थाचे पुनर्वितरण कसे होते. स्रोत साहित्यामध्ये, अभ्यासाचे सहलेखक लिजुन लिऊ म्हणतात की भविष्यातील उद्रेक मॉडेल्सना या सुधारित अंतर्गत रचनेचा विचार करावा लागेल.

हे विधान महत्त्वाचे आहे कारण धोका मॉडेल्स केवळ त्यांच्या गृहितकांइतकीच चांगली असतात. उष्णता आणि वितळलेला पदार्थ प्रणालीत कसा फिरतो हे समजण्यासाठी वैज्ञानिक चुकीची मूलभूत रचना वापरत असतील, तर दाब कुठे साचेल, जमीन कशी विकृत होईल, किंवा अस्थिरतेची चिन्हे काय अर्थ देतात याबद्दलच्या अंदाजांनाही बदलाची गरज लागू शकते.

यलोस्टोनखालील खोल वाद

मँटल प्लूम संकल्पनेला खूप काळापासून अंतःप्रेरणात्मक आकर्षण आहे. ती यलोस्टोन प्लेट सीमांपासून दूर असूनही, अनेक प्रमुख ज्वालामुखीय क्षेत्रांशी संबंधित प्लेट सीमांपासून भिन्न ठिकाणी असूनही, इतक्या तीव्र ज्वालामुखीयतेवर का आहे याचे तुलनेने स्पष्ट स्पष्टीकरण देते. पण अंतःप्रेरणात्मक स्पष्टीकरणे नेहमी पूर्ण स्पष्टीकरणे नसतात, विशेषतः अशा प्रणालींमध्ये जिथे भूपटल रचना विलक्षण पातळ आणि गतिमान असते.

पुरवलेल्या स्रोत मजकुरात यावर भर दिला आहे की यलोस्टोन पृथ्वीच्या तुलनेने पातळ भूपटल असलेल्या भागात आहे. त्या भूवैज्ञानिक परिस्थितीत पर्यायी मॉडेल्सना वाव मिळतो, ज्यात भूपटलातील प्रक्रिया पूर्वी वाटले त्यापेक्षा मोठी भूमिका बजावतात. याचा अर्थ अशीही शक्यता आहे की प्रणाली एका खोल स्रोताने नव्हे, तर लिथोस्फिअरमध्ये पसरलेल्या बलांद्वारे नियंत्रित होते.

हा फरक केवळ शब्दांचा नाही. प्लूम-प्रधान प्रणाली आणि भूपटल-प्रधान प्रणाली दीर्घकालात वेगळ्या पद्धतीने वागू शकतात, वितळलेल्या पदार्थाच्या साचण्याचे वेगळे नमुने तयार करू शकतात, आणि अस्थिरता कशी विकसित होते याबाबत वेगळी अपेक्षा निर्माण करू शकतात. स्रोत मजकुरात उद्धृत केलेल्या Yellowstone Volcano Observatory मधील जेमी फॅरेल यांच्या म्हणण्यानुसार, या वेगवेगळ्या संकल्पनांचे परिणाम भविष्यात वैज्ञानिकांनी यलोस्टोन ज्वालामुखी प्रणालीकडून काय अपेक्षित ठेवावे हे ठरवतात.

नवीन अर्थ लावल्याने काय बदलते

जर यलोस्टोन भूपटलातील बदलांमुळे अधिक चालले जात असेल, तर ज्वालामुखी प्रणाली खालीपासून सतत भरल्या जाणाऱ्या साध्या साठ्यापेक्षा बदलत्या भूपटलात गुंफलेले प्रतिसादक्षम नेटवर्क अधिक बनते. त्यामुळे संशोधक भूकंपक्रिया, भूमी-विकृती, आणि भूउष्ण बदल यांचे अर्थ कसे लावतात, यावर परिणाम होऊ शकतो. यलोस्टोनच्या ज्वालामुखी इतिहासाला व्यापक टेक्टॉनिक परिस्थितींशी जोडण्याच्या पद्धतीवरही याचा परिणाम होऊ शकतो.

महत्त्वाचे म्हणजे, पुरवलेल्या मजकुराच्या आधारे याचा अर्थ असा नाही की मोठा उद्रेक अचानक जास्त किंवा कमी संभवनीय झाला आहे. स्रोत साहित्य असा दावा करत नाही, आणि जबाबदार अर्थ लावण्यासाठी असा निष्कर्ष काढणे टाळले पाहिजे. यावरून फक्त एवढे सूचित होते की वैज्ञानिकांना यलोस्टोनचे वर्तन मॉडेल करताना वापरलेली भौतिक चौकट पुन्हा तपासावी लागू शकते.

असा बदल तात्काळ धोक्याच्या बातमीसारखा न दिसला तरी तो प्रभावी ठरू शकतो. चांगली मॉडेल्स निरीक्षण सुधारतात. चांगले निरीक्षण अर्थ लावणे सुधारते. आणि चांगला अर्थ लावणे अधिकाऱ्यांना व संशोधकांना सामान्य पार्श्वभूमीतील अस्थिरता आणि अधिक काळजीने पाहण्यासारख्या संकेतांमधील फरक ओळखण्यास मदत करते.

विज्ञान कसे पुढे जाते याची आठवण

यलोस्टोनवर दशकानुदशके अभ्यास झाला असला तरी, त्याची अंतर्गत कार्यपद्धती अजूनही पुनरावलोकनाच्या सक्रिय टप्प्यात आहे. प्रसिद्ध प्रणाली केवळ प्रसिद्ध असल्यामुळे पूर्णपणे समजलेल्या असतात असे नाही, याची ही उपयुक्त आठवण आहे. विशेषतः पृथ्वीविज्ञानात, प्रगती अनेकदा फारच नीटस दिसणाऱ्या प्रतिमा अधिक गुंतागुंतीच्या पण अधिक अचूक प्रतिमांनी बदलण्यामुळे होते.

स्रोत मजकुरात वर्णन केलेले नवे संशोधन नेमके तेच करताना दिसते. ते परिचित स्पष्टीकरणाला आव्हान देते आणि भूपटल स्वतः अधिक काम करत असावे असा युक्तिवाद करते. पुढील विश्लेषणाने या मॉडेलला पाठिंबा दिला, तर भविष्यातील यलोस्टोन संशोधनात टेक्टॉनिक आणि भूपटल गतिशीलता केंद्रस्थानी असलेली प्रणाली गृहीत धरावी लागेल, दुय्यम नव्हे.

सध्या सर्वात अर्थपूर्ण निष्कर्ष म्हणजे चिंता नाही, तर परिष्कार. यलोस्टोन अजूनही एक प्रमुख ज्वालामुखी प्रणाली आहे, ज्याचा इतिहास मोठा आणि परिणामकारक आहे. बदलू शकणारी गोष्ट म्हणजे, ती का अशी वागते हे समजण्यासाठी वैज्ञानिक वापरतात तो नकाशा. भूशास्त्रात, असा संकल्पनात्मक बदल नवीन मोजमापाइतकाच महत्त्वाचा असू शकतो, कारण तो संशोधक पुढे कोणते प्रश्न विचारतील ते बदलतो.

हा लेख Live Science च्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.