क्वांटम भौतिकशास्त्रातील सलग निष्कर्षांमुळे वास्तवाबाबत अल्बर्ट आइन्स्टाइन यांच्या सर्वांत सहज वाटणाऱ्या गृहितकांपैकी एक टिकवून ठेवणे अधिकाधिक कठीण झाले आहे: भौतिक वस्तूंमध्ये मोजमापापासून स्वतंत्र अशी निश्चित गुणधर्म असतात. Quanta Magazineमध्ये चर्चिलेल्या ताज्या कामाने या भूमिकेसाठी उरलेली जागा कमी करणाऱ्या दीर्घकाळ चाललेल्या युक्तिवादांची आणि प्रयोगांची मालिका पुढे नेली आहे.
याचा निष्कर्ष असा नाही की कोणी पाहत नसताना टेबल, ग्रह किंवा माणसे नाहीशी होतात. तो अधिक अचूक आणि अधिक अस्वस्थ करणारा आहे. क्वांटम पातळीवर एखाद्या प्रणालीचे वर्णन करण्यासाठी वापरली जाणारी गणितीय अवस्था, सामान्य शास्त्रीय अर्थाने आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या लपलेल्या, निरीक्षक-स्वतंत्र तथ्यांची केवळ नोंद म्हणून सरळपणे पाहता येत नाही.
हा वाद १९३५पर्यंत मागे जातो, जेव्हा आइन्स्टाइन आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी क्वांटम यांत्रिकीच्या परिणामांना आव्हान दिले. त्यांची चिंता जगाच्या सामान्य-बुद्धीला पटणाऱ्या चित्रावर आधारित होती: कोणी तपासले किंवा नाही, तरी एखाद्या भौतिक वस्तूचे काही गुणधर्म खरे असले पाहिजेत. त्या चित्रात लाल बिलियर्डचा चेंडू अंधारात आणि निरीक्षण न केले तरी लालच राहतो. त्याचा रंग निरीक्षकाचा किंवा मोजमाप उपकरणाचा नसून चेंडूचा असतो.
क्वांटम यांत्रिकी संभाव्यता देते
सूक्ष्म घटनांच्या सिद्धांताप्रमाणे क्वांटम यांत्रिकीची वारंवार पुष्टी झाली आहे; मात्र तिच्या अर्थलावणीबाबत दीर्घकाळ एकमत झालेले नाही. तिचे गणित सामान्यतः मोजमापांच्या परिणामांसाठी संभाव्यता देते. मोजमापापूर्वी, शास्त्रीय वर्णनात जसा परिचित निश्चित गुणधर्म दिला जाऊ शकतो, तसा गुणधर्म हा सिद्धांत देत नाही.
क्वांटम यांत्रिकीच्या काही संस्थापकांना या वैशिष्ट्यामुळे आइन्स्टाइन यांना अपेक्षित असलेल्या प्रकारचे एकमेव वस्तुनिष्ठ वास्तव ही संपूर्ण कहाणी नसावी, असे वाटले. आइन्स्टाइन यांनी या अर्थलावणीला विरोध केला. वास्तवाचे संपूर्ण वर्णन म्हणून क्वांटम यांत्रिकी स्वीकारल्यास अस्वीकार्य परिणाम निर्माण होतील, हे दाखवण्यासाठी त्यांचा १९३५ सालचा विचारप्रयोग करण्यात आला होता.
हा वाद केवळ तात्त्विक नव्हता. क्वांटम सिद्धांत अशा अपूर्ण जगाचे वर्णन करतो का, ज्यात अधिक खोलवरची लपलेली तथ्ये परिणाम ठरवतात, की त्याची संभाव्यताधारित रचना निरीक्षणापासून स्वतंत्रपणे अस्तित्वात आहे असे आपण काय म्हणू शकतो यावरील मूलभूत मर्यादा दर्शवते, हा प्रश्न होता.

बेल यांनी चाचणी बदलली
१९६४ मध्ये भौतिकशास्त्रज्ञ John Stewart Bell यांनी या चर्चेला नवे वळण दिले. आइन्स्टाइन यांनी गृहित धरले होते त्यापेक्षा वास्तव अधिक विचित्र असले पाहिजे, हे दाखवणारा विचारप्रयोग बेल यांनी विकसित केला. अर्थलावणीवर केवळ वाद घालण्याऐवजी, बेल यांच्या तर्काने प्रायोगिक चाचण्यांचा मार्ग खुला केला.
त्यानंतरच्या प्रयोगांनी बेल यांच्या कल्पनांची चाचणी घेतली आणि क्वांटम अंदाजांना पाठिंबा दिला. मोजमापामुळेच जग निर्माण होते, असे या निष्कर्षांनी सरळपणे जाहीर केले नाही. आधीपासून अस्तित्वात असलेले गुणधर्म आणि विभक्त प्रणालींबाबतच्या परिचित गृहितकांचे संयोजन टिकवण्याच्या प्रयत्नांना गंभीर मर्यादा येतात, हे त्यांनी दाखवले.
हा निर्णायक बदल होता. क्वांटम सांख्यिकीखाली शास्त्रीय पद्धतीचे वर्णन टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न आइन्स्टाइन यांच्या आक्षेपांमागे होता. अंतःप्रेरणेला पटणारी सर्व तत्त्वे एकाच वेळी टिकवता येणार नाहीत, हे बेल यांनी दाखवले. क्वांटम यांत्रिकी बरोबर असल्यास, प्रत्येक मोजमापाचा परिणाम स्थानिक तथ्यांनी आधीच निश्चित केला होता, या सामान्य चित्रातून निसर्गाचे वर्तन पूर्णपणे समजावता येत नाही.
उरलेला प्रश्न
क्वांटम अवस्थेबाबत बेल यांच्या प्रमेयाने आणखी प्रश्न उपस्थित केले. क्वांटम अवस्था एकापेक्षा अधिक प्रकारे पाहता येते. ती भौतिकदृष्ट्या वास्तविक असलेल्या कशाचे वर्णन असू शकते किंवा अंतर्निहित वास्तवाबाबतच्या अपूर्ण ज्ञानाचे प्रतिनिधित्व करू शकते. नंतरच्या विचारसरणीला कधीकधी क्वांटम अवस्थेकडे एपिस्टेमिक म्हणून पाहणे असे म्हटले जाते: जगाचे थेट वैशिष्ट्य नव्हे, तर ज्ञानाची अवस्था.
त्या वेळी Imperial College Londonमध्ये पदव्युत्तर विद्यार्थी असलेल्या Matthew Pusey यांनी त्यांच्या डॉक्टरेटच्या कामात या उरलेल्या मार्गाचा अभ्यास केला. उपलब्ध वर्णनानुसार, आइन्स्टाइन यांच्या पसंतीच्या वास्तवाच्या संकल्पनेला अंतिम धक्का देण्याच्या उद्देशाने त्यांनी हे काम सुरू केले नव्हते. तरीही या संशोधनाशी संबंधित प्रमेय क्वांटम अवस्था एखाद्या अंतर्निहित, शास्त्रीय स्वरूपाच्या भौतिक अवस्थेबाबतच्या अज्ञानाचे केवळ प्रतिबिंब आहेत, ही शक्यता तीव्रपणे मर्यादित करते.
या निष्कर्षाचे सामर्थ्य त्याच्या गृहितकांमध्ये आणि तर्कात आहे. भिन्न क्वांटम अवस्था एकाच अंतर्निहित भौतिक वास्तवाबाबतची वेगवेगळी माहिती दर्शवू शकत असतील, तर काही तयारी आणि मोजमापे एका विशिष्ट प्रकारे सुसंगत असली पाहिजेत. संबंधित गृहितकांखाली क्वांटम अंदाज ही साधी मांडणी नाकारतात, असे प्रमेय दाखवते.

हा निष्कर्ष काय सांगतो आणि काय सांगत नाही
“वास्तव मृत आहे” अशी वर्णने लक्ष वेधून घेतात; पण प्रत्यक्षात काय समजले आहे, हे त्यातून अस्पष्ट होऊ शकते. काहीही वास्तविक नाही, मानवी मने विश्वाची निर्मिती करतात किंवा निरीक्षण न केल्यास प्रत्येक दैनंदिन वस्तूला गुणधर्म नसतात, असे प्रमेय सिद्ध करत नाही. प्रयोगांच्या परिणामांचा अंदाज वर्तवण्यात क्वांटम सिद्धांत अजूनही अत्यंत यशस्वी आहे.
या कामाचे आव्हान एका विशिष्ट शास्त्रीय अंतःप्रेरणेला आहे: क्वांटम अवस्थेला एखाद्या प्रणालीकडे आधीपासून असलेल्या निरीक्षक-स्वतंत्र गुणधर्मांच्या यादीत नेहमीच रूपांतरित करता येते, ही कल्पना. इतर गृहितके सोडल्याशिवाय किंवा भौतिक वास्तव म्हणजे काय याचे पूर्णपणे वेगळे वर्णन स्वीकारल्याशिवाय, प्रयोगात्मक आणि सैद्धांतिक नोंदींमुळे ही भूमिका टिकवणे अधिक कठीण झाले आहे.
क्वांटम यांत्रिकीच्या अर्थलावणीबाबत अजूनही सार्वत्रिक सहमती नाही. वेगवेगळ्या अर्थलावण्या त्याच यशस्वी गणिताचा वेगवेगळ्या प्रकारे अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करतात. काही मोजमापावर भर देतात, काही शाखित परिणामांवर लक्ष केंद्रित करतात, तर काही क्वांटम अवस्था काय दर्शवते याचा पुनर्विचार करतात. अनेक अर्थलावण्या टिकून राहणे हेच दर्शवते की प्रायोगिक अंदाजांबाबत शंका नसतानाही संकल्पनात्मक प्रश्न अजून खुला आहे.
आइन्स्टाइन यांचे आव्हान अजूनही महत्त्वाचे का
आइन्स्टाइन यांचा विरोध महत्त्वाचा होता, कारण त्यामुळे क्वांटम सिद्धांताच्या पायाभूत प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करणे कठीण झाले. संपूर्ण भौतिक सिद्धांताने काय द्यायला हवे याची स्पष्ट कल्पना मांडून त्यांनी पुढील संशोधनासाठी पाया घालण्यास मदत केली—असे संशोधन जे केवळ दावे करण्याऐवजी त्या अपेक्षांची चाचणी करू शकले.
१९३५ सालच्या विचारप्रयोगापासून १९६४ सालच्या बेल यांच्या निष्कर्षापर्यंत आणि पुढील प्रमेयांपर्यंतचा प्रवास दाखवतो की पायाभूत प्रश्न फलदायी विज्ञानात कसे रूपांतरित होऊ शकतात. वास्तवाचा अर्थ काय यावरील वाद गणितीय मर्यादा आणि प्रायोगिक कार्यक्रमांचा स्रोत बनला. या परिणामाने क्वांटम जगाचे एकमेव सार्वत्रिकरीत्या मान्य चित्र दिलेले नाही; मात्र सर्वांत आरामदायी शास्त्रीय चित्र अपुरे आहे, हे सिद्ध केले आहे.
हा त्याचा टिकून राहणारा धडा आहे. क्वांटम यांत्रिकी अन्यथा सामान्य विश्वात केवळ अनिश्चितता जोडत नाही. भौतिक प्रणाली म्हणजे काय, मोजमापापूर्वी तिच्याकडे काय असू शकते आणि वास्तवाचा किती भाग आधीच निश्चित आहे असे कल्पिता येते, हे सांगण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वर्गीकरणात बदल करण्याची गरज ती दाखवते.
हा लेख Quanta Magazineच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on quantamagazine.org





