पोम्पेईतील AI पुनर्निर्माणाने व्हेसुव्हिअसपासून पळणाऱ्या एका व्यक्तीचे अंतिम क्षण उलगडले

इतिहासातील सर्वाधिक नोंदवलेल्या आपत्तींपैकी एका ठिकाणी तंत्रज्ञानाची भेट

पोम्पेईतील पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांनी माउंट व्हेसुव्हियसच्या AD 79 मधील उद्रेकात मृत्यू झालेल्या एका बळीचा चेहरा प्रथमच डिजिटल पद्धतीने पुनर्निर्मित करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर केला आहे; त्यामुळे अस्थीगत पुरावे, उत्खनन डेटा, आणि सार्वजनिक समज यांच्यात एक नवा दुवा तयार झाला आहे. हा परिणाम केवळ लक्षवेधी प्रतिमा नाही. प्राचीन जगातील सर्वात प्रसिद्ध आपत्त्यांपैकी एका प्रसंगी अडकलेल्या व्यक्तीच्या अंतिम खुणांमधून उभारलेला, अधिक मानवी पातळीवरील आपत्तीचा आढावा आहे.

दिलेल्या स्रोत मजकुरानुसार, हे चित्र पोम्पेई आर्किऑलॉजिकल पार्कने पडोव्हा विद्यापीठाच्या सहकार्याने विकसित केले. हे शहराच्या भिंतींच्या बाहेर, पोर्ता स्टाबिया नेक्रोपोलिसजवळील उत्खननांमधून मिळालेल्या पुरातत्त्वीय सर्वेक्षण डेटावर आधारित आहे. संशोधकांच्या मते, तो पुरुष समुद्रकिनाऱ्याकडे पळण्याचा प्रयत्न करताना सापडलेल्या दोन बळींपैकी एक होता. त्यांचा विश्वास आहे की ज्वालामुखीजन्य अवशेषांचा जोरदार मारा झाल्यामुळे आपत्तीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातच त्याचा मृत्यू झाला.

तो क्रम महत्त्वाचा आहे. पोम्पेईची आठवण अनेकदा शहराला अखेर गाडून टाकणाऱ्या जाड राखेने आणि श्वास कोंडणाऱ्या प्रवाहांनी केली जाते, पण उद्रेक अनेक टप्प्यांत घडला. हे पुनर्निर्माण अशा क्षणाकडे निर्देश करते, जेव्हा वाचण्याची शक्यता अजूनही वाटत होती, जेव्हा शहरातील हालचाल पूर्णपणे थांबली नव्हती, आणि जेव्हा रहिवासी हातात जे काही होते त्यावर तडजोड करत होते.

त्या व्यक्तीच्या अवशेषांजवळ मिळालेले पुरावे या मांडणीला पाठबळ देतात. पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांना तो टेराकोटा मोर्टार धरून असल्याचे आढळले, ज्याचा त्यांनी लहान पडणाऱ्या ज्वालामुखी दगडांपासून डोके वाचवण्याचा प्रयत्न असा अर्थ लावला. त्याच्याकडे तेलाचा दिवा, एक लहान लोखंडी कडी, आणि 10 कांस्य नाणीही होती. त्या वस्तूंमुळे एक ऐतिहासिक बळी असा व्यक्ती बनतो, ज्याच्याकडे व्यवहार्य निर्णय, मालमत्ता, आणि अंधारात व धोक्यातही पुढे जात राहण्याची स्पष्ट योजना होती.

या डिजिटल प्रतिमेला बळ देणारी गोष्ट म्हणजे या वस्तूंचे संयोजन. नाणी प्रवास किंवा व्यापारासाठीची तयारी सूचित करतात. दिवा मंद प्रकाश, धूर, किंवा दिवसाची परिस्थिती बिघडल्यानंतरही हालचाल सुरू ठेवण्याची अपेक्षा सूचित करतो. संरक्षणासाठी पुन्हा वापरलेला मोर्टार दाखवतो की सामान्य वस्तू किती लवकर जगण्याची साधने बनल्या. एकत्रितपणे ते अशा व्यक्तीची कहाणी सांगतात, जी केवळ विनाशाचा स्थिर अवशेष नसून तीव्र तणावाखाली निर्णय घेत होती.

इथे AIची भूमिका महत्त्वाची आहे, पण ती नेमकी समजून घ्यायला हवी. दिलेल्या अहवालानुसार, अस्थीगत आणि पुरातत्त्वीय माहितीला वास्तववादी मानवी रूपात रूपांतरित करण्यासाठी तयार केलेल्या AI आणि फोटो-एडिटिंग तंत्रांचा वापर करून ही प्रतिमा तयार करण्यात आली. म्हणजेच, हे तंत्रज्ञान व्याख्यात्मक आहे, जादुई नाही. ते भूतकाळातून फोटो परत मिळवत नाही. ते संशोधकांना शारीरिक आणि संदर्भात्मक पुराव्यांना एक संभाव्य दृश्य प्रतिनिधित्वात रूपांतरित करण्यात मदत करते, जे तपासता, परिष्कृत करता, आणि अधिक स्पष्टपणे मांडता येते.

हा फरक महत्त्वाचा आहे, कारण पुरातत्त्वशास्त्र अधिकाधिक संगणकीय साधनांवर अवलंबून असताना, खात्री अतिरंजित न करण्याची जबाबदारीही त्याच्यावर आहे. कोणतेही पुनर्निर्माण अनिश्चितता पूर्णपणे दूर करू शकत नाही. ते जे करू शकते, ते म्हणजे पुरावे वाचनीय बनवणे. या प्रकरणात AI व्यापक पुराव्याच्या प्रक्रियेचा भाग बनते, जी उत्खनन, अस्थीविश्लेषण, आणि स्थळसंदर्भापासून सुरू होऊन नॉन-स्पेशालिस्टना उद्रेकाचे मानवी परिणाम समजण्याजोगा चेहरा देते.

पोम्पेई या दृष्टिकोनासाठी विशेषतः योग्य आहे कारण येथे असाधारण पातळीवरील तपशील जतन झाले आहेत. सुमारे 2,000 वर्षांपूर्वी राख आणि प्यूमिसखाली गाडल्या गेलेल्या या शहराने रोमन नागरी जीवन, घरगुती मांडणी, व्यापार, आणि अचानक मृत्यू याबाबत दुर्मिळ अंतर्दृष्टी दिली आहे. AI यात आणखी एक प्रवेशयोग्यता स्तर जोडते. अवशेषांना केवळ साचे, तुकडे, किंवा संग्रहालयातील लेबले म्हणून न पाहता, प्रेक्षकांना एकेकाळी उद्देश, भीती, आणि हातात सामान घेऊन शहरात फिरणाऱ्या व्यक्तीच्या शक्यतेशी जोडता येते.

संशोधकांसाठीही यामध्ये व्याख्यात्मक फायदा आहे. त्याच्यासोबत सापडलेल्या वस्तूंसह व्यक्तीचे पुनर्निर्माण केल्याने आपत्तीच्या काळातील वर्तन अधिक सूक्ष्मपणे वाचण्यास प्रोत्साहन मिळते. दिलेल्या स्रोतामध्ये उल्लेख केलेल्या प्लिनी द यंगरसह प्राचीन वर्णने सांगतात की राख आणि मलबा पडताना रहिवासी स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी वस्तूंचा वापर करत होते. हे प्रकरण पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांना त्या वर्णनांशी जुळणारे भौतिक पुरावे देते आणि किमान एका व्यक्तीने कशी प्रतिक्रिया दिली याला अधिक नेमकेपणा देते.

या प्रकल्पाचे व्यापक वैज्ञानिक मूल्य म्हणजे समन्वय. पुरातत्त्वशास्त्र अनेक प्रकारची अपुरी माहिती निर्माण करते: हाडे, कलाकृती, भूआकृती, लिखित स्रोत, आणि पर्यावरणीय पुरावे. AI साधने, काळजीपूर्वक वापरल्यास, त्या तुकड्यांना तुलना आणि अर्थ लावणे सोपे अशा मॉडेल्समध्ये एकत्र करण्यास मदत करू शकतात. हे उत्खनन किंवा ऐतिहासिक निर्णय यांची जागा घेत नाही. ते त्यांना बळ देते.

या प्रकल्पातून जे समोर येते ते केवळ एक नवीन चित्र नाही, तर पद्धतीत बदल आहे. पोम्पेईचे नवे प्रतिरूप सूचित करते की पुरातत्त्वशास्त्राचे भविष्य अधिक संगणकीय पुनर्निर्माण, अधिक आंतरशाखीय भागीदारी, आणि कठोर पुराव्याला मानवी कथेशी जोडण्याचे अधिक प्रयत्न यांवर आधारित असेल. एका विध्वंसक क्षणाने परिभाषित झालेल्या स्थळासाठी हे योग्यच आहे. पोम्पेईतील आपत्तीने जीवनं तिथेच थांबवली. पुरातत्त्वशास्त्राचे काम म्हणजे ती जीवनं पुन्हा शक्य तितकी अचूक आणि जबाबदारीने दृश्यमान करणे.

हा लेख Phys.org च्या वार्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.