युनायटेड किंगडममध्ये विकल्या जाणाऱ्या वनस्पती-आधारित खाद्यपदार्थ आणि पेयांच्या अभ्यासात तपासलेल्या प्रत्येक उत्पादनात किमान एक बुरशीजन्य विष आढळले. संशोधकांनी २१२ शाकाहारी आणि व्हेगन उत्पादनांची तपासणी केली. त्यात मांसाचे पर्याय तसेच ओट्स, बदाम आणि सोयापासून बनवलेली पेये होती. प्रत्येक नमुन्यात १९ मायकोटॉक्सिनपैकी एक किंवा अधिक आढळले.

वेगाने वाढणाऱ्या वनस्पती-आधारित खाद्य बाजारात सामान्यतः वापरल्या जाणाऱ्या घटकांमध्ये नैसर्गिकरित्या असलेल्या दूषित पदार्थांच्या व्यापक उपस्थितीकडे हा निष्कर्ष निर्देश करतो. मात्र तपासलेली उत्पादने शिफारस केलेल्या सुरक्षा मार्गदर्शक मर्यादांपेक्षा जास्त होती, असा त्याचा अर्थ नाही: मोजलेली प्रत्येक एकाग्रता युरोपियन युनियनच्या शिफारस केलेल्या मार्गदर्शक पातळीखाली असल्याचे संशोधकांनी सांगितले.

संशोधकांना काय आढळले

या तपासणीचे नेतृत्व इटलीतील University of Parmaच्या शास्त्रज्ञांनी केले; Cranfield Universityनेही योगदान दिले. नमुन्यात ब्रिटनमधील सुपरमार्केटमध्ये विकले जाणारे वनस्पती-आधारित मांसाचे पर्याय आणि पेये होती. त्यात व्हेगन बर्गर, शाकाहारी चिकनचे तुकडे, व्हेगन सॉसेज आणि दुग्धजन्य पदार्थांचे पर्याय यांचा समावेश होता.

प्रत्येक वस्तूमध्ये किमान एक मायकोटॉक्सिन होते, तर अनेक उत्पादनांमध्ये एकापेक्षा अधिक आढळले. मायकोटॉक्सिन ही विशिष्ट बुरशी निर्माण करणारी विषारी रासायनिक संयुगे आहेत. लागवड, कापणी किंवा साठवणीदरम्यान पिके दूषित झाली तर ती अन्नघटकांमध्ये प्रवेश करू शकतात.

अभ्यासाची व्याप्ती महत्त्वाची आहे, कारण वनस्पती-आधारित उत्पादनांमध्ये वापरले जाणारे अनेक घटक धान्ये, कडधान्ये आणि बिया असतात. अन्न उत्पादकापर्यंत पोहोचण्यापूर्वी या पिकांना बुरशीचा संसर्ग होऊ शकतो. त्यामुळे कृषी आणि साठवण साखळीतील एखाद्या टप्प्यावर मायकोटॉक्सिन तयार होण्याची शक्यता असते.

मायकोटॉक्सिन आढळले म्हणजे तयार उत्पादनात जिवंत बुरशी आहे, असे आवश्यक नाही. ही बुरशीने तयार केलेली रासायनिक द्रव्ये आहेत; अन्न किंवा पेयात सध्या बुरशी वाढत आहे की नाही, याचे ते थेट मोजमाप नाही.

निगराणीचा संकेत, मार्गदर्शक मर्यादा ओलांडल्याचा निष्कर्ष नव्हे

आढळलेल्या संयुगांची एकाग्रता हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे. संशोधकांच्या मते, अभ्यासातील सर्व उत्पादने शिफारस केलेल्या EU मार्गदर्शक पातळीखाली होती. ब्रिटनच्या अन्न उद्योगाने राखलेल्या उच्च अन्नगुणवत्ता मानकांचे हे प्रतिबिंब असल्याचे त्यांनी सांगितले.

निकाल समजून घेताना हा फरक अत्यावश्यक आहे. तपासलेल्या उत्पादन समूहात मायकोटॉक्सिन व्यापकपणे आढळले, हे अभ्यास दाखवतो; तपासलेले खाद्यपदार्थ असुरक्षित होते किंवा लागू मार्गदर्शक मर्यादा त्यांनी मोडल्या, हे तो सिद्ध करत नाही. त्याऐवजी, अनेक बुरशीजन्य विषांच्या कमी पातळीच्या दीर्घकालीन संपर्काचा अर्थ काय असू शकतो, हा प्रश्न तो उपस्थित करतो.

वनस्पती-आधारित उत्पादनांमध्ये अनेक पिकांच्या स्रोतांतील घटक एकत्र येऊ शकतात; अनेक नमुन्यांमध्ये अनेक संयुगे आढळण्याचे हे एक कारण असू शकते. प्रक्रिया केलेल्या बर्गर, सॉसेज किंवा दुधाच्या पर्यायात धान्ये, कडधान्ये, बिया आणि इतर वनस्पतीजन्य घटकांचे मिश्रण असू शकते. अंतिम उत्पादनाचा भाग होण्यापूर्वी प्रत्येक घटक आपला लागवड आणि साठवणीचा इतिहास घेऊन येतो.

अन्नव्यवस्थेसाठी हा निकाल महत्त्वाचा का

मायकोटॉक्सिन केवळ व्हेगन किंवा शाकाहारी उत्पादनांपुरते मर्यादित नाहीत. कृषी पिकांशी असलेला त्यांचा संबंध दाखवतो की ही अन्नपुरवठ्याची समस्या आहे आणि तिची सुरुवात पिकांचे उत्पादन व हाताळणीपासून होते. तरीही, बुरशीजन्य दूषिततेला संवेदनशील घटकांवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या अन्नवर्गावर हा अभ्यास विशेष प्रकाश टाकतो.

उत्पादकांसाठी, कृषी स्रोतांपासून साठवण, उत्पादन आणि तपासणीपर्यंत संपूर्ण पुरवठा साखळीत गुणवत्ता व्यवस्थापनाचे महत्त्व निष्कर्ष अधोरेखित करतात. संशोधक व नियामकांसाठी, एकत्रित संपर्काकडे अधिक बारकाईने पाहण्याचे कारण ते देतात: एका उत्पादनातील एका संयुगाची एकाग्रता इतकीच नव्हे, तर विविध खाद्यपदार्थ व पेयांमधून ग्राहकांना वेगवेगळ्या विषांचा संपर्क येण्याची शक्यताही महत्त्वाची आहे.

ग्राहकांसाठी, तपासलेल्या उत्पादनांची खरेदी थांबवावी, असा पुरावा अभ्यास देत नाही. नोंदवलेल्या पातळी शिफारस केलेल्या EU मार्गदर्शक मूल्यांपेक्षा कमी होत्या. मात्र दिसणारी नासाडी या प्रकारच्या दूषिततेचा उपयुक्त निर्देशक नाही, हे तो दाखवतो; जिवंत बुरशी नसली तरी मायकोटॉक्सिन रासायनिक अवशेष म्हणून टिकून राहू शकतात.

उरलेले प्रश्न

ब्रिटनमध्ये विकल्या गेलेल्या २१२ उत्पादनांच्या निश्चित समूहातील मायकोटॉक्सिनच्या प्रसाराचे वर्णन हा अभ्यास करतो. आहार, ब्रँड, घटकांचे मिश्रण किंवा सेवनाची वारंवारता यानुसार संपर्क कसा बदलतो, याचे उत्तर उपलब्ध माहितीतून मिळत नाही. अभ्यासात आढळलेल्या संयुगांचे मिश्रण सेवन केल्याचे दीर्घकालीन आरोग्यपरिणामही तो सिद्ध करत नाही.

हे अनुत्तरित प्रश्न पुढील संशोधनाचा टप्पा ठरवतील. हा अभ्यास एक आधाररेषा देतो: वनस्पती-आधारित खाद्यपदार्थ आणि पेयांचा विस्तृत नमुना, ज्यातील प्रत्येक उत्पादनात लक्ष्यित बुरशीजन्य विषांपैकी किमान एक होते; मात्र सर्व एकाग्रता शिफारस केलेल्या मार्गदर्शक मर्यादांखाली होती. आता हे चित्र संपर्काच्या नमुन्यांबद्दल आणि दूषितता कमी ठेवणाऱ्या अन्नव्यवस्थेतील नियंत्रणांबद्दल अधिक स्पष्ट समजुतीत रूपांतरित करण्याचे आव्हान आहे.

हा लेख Science Dailyच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.

Originally published on sciencedaily.com