एक प्राचीन मानव वंश आजही जिवंत डीएनएच्या माध्यमातून नकाशित करता येऊ शकतो
आधुनिक मानव कदाचित दीर्घकाळ नामशेष झालेल्या एका मानव वंशातून, संशोधकांनी यापूर्वी समजून घेतल्यापेक्षा, अधिक पुनर्प्राप्त करता येण्याजोगे आनुवंशिक साहित्य वाहून नेत आहेत. दिलेल्या स्रोत मजकुरानुसार, एका नव्या विश्लेषणात्मक पद्धतीतून असे सूचित होते की तथाकथित एका अदृश्य पूर्वजाचा जवळपास संपूर्ण जीनोम आज जिवंत लोकांमध्ये विखुरलेल्या तुकड्यांच्या रूपात अजूनही जतन झाला आहे. कोणत्याही एका व्यक्तीकडे पूर्ण प्रतीसारखे काहीही नाही, पण एकत्रितपणे हे तुकडे जवळपास संपूर्ण जीनोम व्यापतात असे दिसते.
मानवी उत्क्रांती संशोधनात अदृश्य वंशाची कल्पना नवी नाही. Homo sapiens ने Neanderthals आणि Denisovans यांच्याशी संकर केला होता हे शास्त्रज्ञांनी आधीच दाखवून दिले आहे, आणि त्या निष्कर्षांना आधुनिक जीनोम्स आणि जीवाश्मांमधून मिळवलेल्या प्राचीन डीएनएची तुलना यांचा आधार होता. नवा निष्कर्ष या क्षेत्राला अधिक कठीण दिशेने ढकलतो: ज्या मानव समूहांसाठी कदाचित कोणतेही जीवाश्म डीएनए अनुक्रम उपलब्धच नाही, त्यांच्याकडून वारसा मिळालेल्या साहित्याची ओळख पटवणे. ते खरे ठरल्यास, ज्या वंशांनी वंशज सोडले पण उपलब्ध आनुवंशिक अवशेष नाहीत, अशा प्राचीन लोकसंख्या इतिहासाच्या पुनर्रचनेसाठी ते संशोधकांचा मार्ग विस्तारू शकते.
स्रोत मजकुरानुसार, प्रत्येक जिवंत व्यक्तीकडे या अदृश्य पूर्वजाकडून 0.5 टक्के ते 1 टक्के डीएनए आहे. स्वतःपुरता तो अंश मोठा वाटत नाही, पण वैज्ञानिक महत्त्व वितरणातून येते. वेगवेगळ्या लोकांकडे वेगवेगळे विभाग आहेत, आणि ते विभाग जीनोममध्ये बऱ्यापैकी समान रीतीने पसरलेले आहेत, असे म्हटले जाते. म्हणूनच, अनेक आधुनिक मानवांमध्ये वारशाने मिळालेले हे तुकडे एकत्र केल्यास, या हरवलेल्या वंशाचा जवळपास संपूर्ण जीनोम पुन्हा उभारणे शक्य होऊ शकते, असा संशोधकांचा युक्तिवाद आहे.
मानवी जनुकशास्त्रातील संगणकीय बदल
स्रोतामध्ये वर्णन केलेली तांत्रिक झेप जीनोमच्या भागांसाठी कुटुंबवृक्षासारखी नाती तयार करणाऱ्या पद्धतीवर आधारित आहे. अशा प्रकारचा अनुमान अलीकडच्या काळातच संगणकीय प्रगतीमुळे अधिक शक्य झाला आहे. हाडे किंवा दातांमधून काढलेल्या प्राचीन संदर्भ अनुक्रमावर अवलंबून राहण्याऐवजी, ही पद्धत जिवंत लोकांच्या जीनोममधून थेट असामान्य वंशपरंपरागत नमुने ओळखण्याचा प्रयत्न करते.
स्रोत मजकुरात, संशोधन पथकाचे म्हणणे आहे की आधुनिक जीनोम्सच वापरून त्यांनी Neanderthal आणि Denisovan डीएनए अचूक ओळखले. हे महत्त्वाचे आहे कारण त्यामुळे वास्तवाची एक पडताळणी होते. जर एखादा मॉडेल जीवाश्म डीएनएला मुख्य मार्गदर्शक न देता देखील ज्ञात प्राचीन योगदान पुन्हा शोधू शकत असेल, तर तीच पद्धत प्राचीन डीएनए नोंदीत अन्यथा अदृश्य असणाऱ्या अतिरिक्त वंशांकडेही निर्देश करू शकते.
हे केवळ तांत्रिक कुतूहल नाही. मागील दोन दशकांत प्राचीन डीएनए संशोधनाने मानवी उगमाची कहाणी बदलून टाकली आहे, पण ते अजूनही जतनक्षमतेच्या मर्यादांनी बांधलेले आहे. डीएनए खराब होतो, जीवाश्म दुर्मिळ असतात, आणि जगातील अनेक प्रदेश नोंदीत कमी प्रमाणात प्रतिनिधित्व करतात. जिवंत लोकसंख्यांमधून जुने मिश्रण घटनांचे निदान करू शकणारी पद्धत, जिथे थेट आनुवंशिक जीवाश्म नाहीत अशा काळांसाठी आणि ठिकाणांसाठी पुराव्याची नवी वाट उघडू शकते.
हा अदृश्य पूर्वज वेगळा का वाटतो
स्रोत मजकूर नव्याने ओळखल्या गेलेल्या अदृश्य पूर्वजाची तुलना Neanderthals आणि Denisovans पासून सामूहिकरीत्या जतन झालेल्या गोष्टींशी करतो. त्या अधिक परिचित प्रकरणांमध्ये, त्यांच्या जीनोमचे फक्त काही भागच जिवंत लोकांमध्ये विखुरलेले आहेत, आणि मानवी जीनोमच्या दीर्घ भागांमध्ये त्या वारशाने मिळालेल्या साहित्याचा फारच कमी किंवा अजिबात अंश नाही. त्याच्या तुलनेत, अदृश्य पूर्वजाचे योगदान जवळपास सर्व जीनोमिक भागांमध्ये दिसते.
हा फरक वेगळ्या लोकसंख्या इतिहासाकडे निर्देश करू शकतो. स्रोतामध्ये उद्धृत केलेल्या संशोधकांच्या मते एक स्पष्टीकरण लोकसंख्येच्या आकारात दडलेले आहे. Neanderthals आणि Denisovans यांची लोकसंख्या तुलनेने लहान होती असे वर्णन केले जाते, ज्यामुळे हानिकारक उत्परिवर्तन जमा होण्याची शक्यता वाढली असती. दीर्घ काळात, नैसर्गिक निवडीने पुढील मानवी लोकसंख्यांमधून त्यांचा अधिक डीएनए काढून टाकला असता. अदृश्य वंशाने कदाचित वेगळा लोकसंख्यात्मक मार्ग घेतला, ज्यामुळे आधुनिक जीनोममध्ये वेगळा टिकून राहण्याचा नमुना दिसतो.
पुरवलेल्या मजकुराच्या मर्यादेतही, ही एक रोचक शक्यता आहे. याचा अर्थ असा की सर्व संकरण घटना दीर्घकालीन जनुकीय परिणामांच्या बाबतीत समान नव्हत्या. काही प्राचीन वंशांनी असे विभाग दिले असतील जे अधिक वेळा गमावले गेले, तर इतरांनी व्यापक आणि अधिक टिकाऊ ठसा उमटवला असेल. हा फरक महत्त्वाचा आहे, कारण तो admixture ला केवळ द्वैधी घटना म्हणून नव्हे, तर निवड, लोकसंख्याशास्त्र आणि लोकसमूहांमधील सुसंगतता यांनी आकार घेतलेल्या प्रक्रियेप्रमाणे समजायला मदत करतो.
हा शोध का महत्त्वाचा आहे
जर एखाद्या नाहीशा झालेल्या मानव वंशाचा जवळपास संपूर्ण जीनोम जिवंत लोकांमध्ये विखुरलेल्या तुकड्यांमधून पुन्हा एकत्र करता आला, तर त्याचे परिणाम एका पूर्वज लोकसंख्येच्या पलीकडे जातील. याचा अर्थ मानवी जीनोम हा खोल उत्क्रांती इतिहासाचा वितरित संग्रह म्हणून काम करत आहे. दुर्मिळ प्राचीन अवशेषांवरच अवलंबून राहण्याऐवजी, वैज्ञानिक जिवंत डीएनए वापरून अशा वंशांची माहिती पुन्हा मिळवू शकतील, जी अन्यथा दृश्यातून नाहीशी झाली आहे.
त्यामुळे Homo sapiens आणि परस्परांशी किती मानवी समूहांनी संपर्क केला याविषयीच्या वादांना अधिक धार मिळेल. मानवी उत्क्रांतीची लोकप्रिय कथा अनेकदा काही नावाच्या शाखांपुरती सोपी करून सांगितली जाते, पण आनुवंशिक पुरावे सतत अधिक गुंतागुंतीचे चित्र दाखवत आहेत. संकरण हे मानवी इतिहासाचे एक पुनरावर्ती वैशिष्ट्य असल्याचे दिसते, एकटाच अपवाद नव्हे. अधिक लपलेले योगदान उघड करणाऱ्या पद्धती मानवी कौटुंबिक वृक्षाला नीटस शाखांच्या संचाऐवजी वारंवार संपर्क आणि जनप्रवाह असलेल्या जाळ्यासारखे दाखवू शकतात.
हे काम फक्त वंशावळीसाठी नाही, तर जीवशास्त्रासाठीही महत्त्वाचे ठरू शकते. प्राचीन डीएनएचे विभाग कधी कधी सध्याच्या गुणधर्मांवर, रोगप्रवणतेवर किंवा अनुकूलनावर परिणाम करतात. स्रोत मजकूर या अदृश्य वंशातून विशिष्ट जैविक परिणामांचा दावा करत नाही, आणि तसा कोणताही निष्कर्ष येथे दिलेल्या पुराव्यापलीकडे जाईल. पण संशोधकांना जर त्या वंशाच्या जीनोमचे आणखी अधिक भाग ओळखता आणि अखेर पुनर्निर्मित करता आले, तर काही टिकून राहिलेले विभाग प्रतिकारशक्ती, शारीरिक रचना, किंवा पर्यावरणीय अनुकूलनावर परिणाम करत होते का, हा प्रश्न ते विचारू शकतील.
अजूनही महत्त्वाच्या मर्यादा आहेत. तुकड्यांमधून पूर्ण जीनोम जोडण्याचा प्रयत्न पथकाने अद्याप केलेला नाही, हे मजकुरात स्पष्ट आहे. तसेच, स्रोतामध्ये या अदृश्य पूर्वजाला कोणतीही विशिष्ट प्रजाती ओळख दिलेली नाही; केवळ Homo heidelbergensis सारखा एखादा ज्ञात प्राचीन मानव संबंधित असू शकतो, अशी शक्यता आहे. या टप्प्यावर, या निष्कर्षाला त्या लोकसंख्येतील मोठ्या प्रमाणात हरवलेल्या पूर्वज योगदानाचा पुरावा म्हणून समजणे योग्य आहे, अंतिम चित्र म्हणून नाही.
तरीही, हा परिणाम मानवी जनुकशास्त्र किती वेगाने पुढे जात आहे याची आठवण करून देतो. एकेकाळी काही जीवाश्म शोधांवर अवलंबून असलेले क्षेत्र आता मोठ्या आधुनिक डेटासेट्स आणि सुधारित विश्लेषणात्मक पद्धतींमधून प्राचीन संबंध अधिक सक्षमपणे अनुमानित करू शकते. या पद्धती अधिक परिपक्व होत गेल्या, तर नामशेष मानवांबद्दलच्या काही मोठ्या भविष्यातील शोधांचे स्रोत कदाचित नव्याने सापडलेल्या हाडांमध्ये नसून, आपल्यातच आधीपासून असलेल्या लपलेल्या नमुन्यांमध्ये असतील.
सध्या मुख्य दावा मर्यादितही आहे आणि खोलही: जिवंत मानव सामूहिकरीत्या एका अज्ञात प्राचीन नातेवाइकाचा जवळपास संपूर्ण जीनोम जतन करून ठेवलेला असू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक अनुक्रमित जीनोम हा केवळ वर्तमानाचा नोंदवही नसून, मानवी इतिहासातील हरवलेल्या अध्यायांचा एक खंडित साक्षीदारही ठरतो.
हा लेख New Scientist च्या वार्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on newscientist.com