मिंग काळातील शस्त्रक्रियेच्या साधनांवरील अवशेष सामयिक वेदनाशामकाचे सर्वात जुने रासायनिक पुरावे असू शकतात

प्राचीन साधनांमुळे पूर्व-आधुनिक शस्त्रक्रियेचा दुर्मीळ आण्विक मागोवा मिळतो आहे

चीनमधील मिंग राजवंशाच्या एका थडग्यात सापडलेल्या 600 वर्षे जुन्या शस्त्रक्रियेच्या साधनांच्या संचात, संशोधकांच्या मते जगातील पहिल्या सामयिक वेदनाशामकाचे रासायनिक पुरावे असू शकतात. शल्यचिकित्सक Xia Quan यांच्याशी संबंधित लोखंडी कात्री आणि चिमट्यांवरील अवशेषांच्या विश्लेषणातून हा शोध लागला. यामुळे उशिरच्या साम्राज्यकालीन चीनमधील प्रगत वैद्यकीय पद्धतींना ऐतिहासिक आधार मिळतो.

Antiquity मध्ये प्रकाशित या अभ्यासात केवळ ग्रंथांवर किंवा साधनांच्या स्वरूपावरून भूल वापरली गेली असा अंदाज लावलेला नाही. त्याऐवजी, साधनांवरच उरलेल्या रासायनिक खुणा ओळखल्या आहेत. त्यामुळे हा शोध वैद्यकीय इतिहासकार आणि पुरातत्त्वज्ञ दोघांसाठीही महत्त्वाचा ठरतो.

लोखंडी साधनांवरील अवशेषांचा अभ्यास करण्यासाठी लेझर-आधारित विश्लेषण

ही साधने अनेक दशकांपूर्वी शांघायजवळील Jiangyin येथे Xia Quan यांच्या थडग्यात सापडली होती. मात्र नव्या विश्लेषण तंत्रांमुळे संशोधकांना त्यांचा अधिक तपशीलवार अभ्यास करता आला. स्रोत मजकुरानुसार, पथकाने आधी X-ray fluorescence वापरून कात्री आणि चिमटे दोन्ही लोखंडाचे असल्याची खात्री केली. त्यानंतर पृष्ठभागावरील लहान, गंज-रंगाच्या अवशेष कणांची निवड केली, जेणेकरून जतन झालेले सेंद्रिय संयुग सापडू शकेल.

त्या अवशेषांचे स्वरूप ठरवण्यासाठी micro-Raman spectroscopy ही non-destructive पद्धत वापरण्यात आली, जी laser-induced scattering वर आधारलेली असून अणूंचा fingerprint तयार करते. या पद्धतीत cyanide functional group आढळला, ज्याला स्रोत मजकुरात hydrogen cyanide मध्ये आढळणारा घटक म्हणून ओळखले गेले आहे, तसेच Chinese wolfsbane वापरल्याचेही पुरावे मिळाले.

Chinese wolfsbane अत्यंत विषारी आहे. तरीही ऐतिहासिक वापरात ती वापरण्यापूर्वी urine आणि इतर पदार्थांनी detoxify केली जात असे, असे candidate text च्या सारांशात म्हटले आहे. यामुळे वैद्यकीय ज्ञानाची गुंतागुंत स्पष्ट होते: विषारी पदार्थ जसेच्या तसे वापरले जात नव्हते, तर शस्त्रक्रियेच्या संदर्भात वापरता येईल अशा स्वरूपात प्रक्रिया केली जात होती.

हे का महत्त्वाचे: थेट रसायनशास्त्र, लिखित इतिहासापेक्षा वेगळे

पूर्व-आधुनिक वैद्यकात वेदना कमी करणारे पदार्थ वापरले जात होते, हे इतिहासकारांना बऱ्याच काळापासून माहीत आहे. पण थेट रासायनिक पुरावे फारच दुर्मिळ आहेत. लिखित स्रोत घटक आणि प्रक्रिया सांगू शकतात, पण एखादे साधन विशिष्ट मिश्रणासह प्रत्यक्ष वापरले गेले होते का, हे ते नेहमीच दाखवू शकत नाहीत. अवशेषांचे विश्लेषण ही दरी भरून काढते.

म्हणूनच “सर्वात जुने रासायनिक पुरावे” हे विधान महत्त्वाचे ठरते. याचा अर्थ असा नाही की हा जगातील पहिला topical anesthetic होता. उलट, रसायनशास्त्र शस्त्रक्रियेच्या साधनांवर टिकून राहिल्याचा आणि आधुनिक पद्धतींनी वाचता येण्याचा हा कदाचित सर्वात प्राचीन ज्ञात प्रकार असावा, असे सूचित होते.

अभ्यासाचे सहलेखक Congcang Zhao यांनी स्रोत मजकुरात सांगितल्याप्रमाणे, साधनांवर राहिलेल्या वेदनाशामक औषधाच्या खुणा आज laser light beam ने वाचता आल्या. प्राचीन शस्त्रक्रिया आणि आधुनिक spectroscopy यांची ही सांगड या शोधाला विलक्षण बळ देते: पुरावा केवळ कथनातून पुन्हा तयार केलेला नाही, तर थेट पदार्थातून मिळालेला आहे.

मिंग काळातील वैद्यकीय पद्धतींची एक खिडकी

ही साधने स्वतःही या निष्कर्षाला प्रत्यक्ष वैद्यकशी जोडतात. कात्री आणि चिमटे म्हणजे फक्त औषधी वनस्पतींची तयारी नव्हे, तर सूक्ष्मता आणि नियंत्रित ऊतक हाताळणी आवश्यक असलेल्या प्रक्रियांचीही सूचना देतात. सामयिक बधिरीकरणासोबत विचार केल्यास, वेदना व्यवस्थापन आणि हाताळणी कौशल्य दोन्ही शल्यचिकित्सकाच्या कामाचा भाग होते, असे दिसते.

स्रोत मजकुरात संपूर्ण ऑपरेशनचे किंवा वेदनाशामक मिश्रणातील सर्व संयुगांचे पुनर्निर्माण केले असल्याचा दावा नाही. पण मिंग काळातील चीनमध्ये उपचारकांकडे प्रक्रिया केलेली औषधी तयारी उपलब्ध होती आणि ती त्यांनी अशा प्रकारे वापरली की शतकानंतरही ओळखता येतील असे ठसे राहिले, असे तो सूचित करतो.

हे महत्त्वाचे आहे कारण ऐतिहासिक वैद्यकावरील चर्चा अनेकदा अतिरंजना किंवा नकार या टोकांवर जाते. अशा निष्कर्षांमुळे अधिक अचूक मध्यम मार्गाला आधार मिळतो. ते दाखवतात की पूर्व-आधुनिक वैद्यकांनी अनुभवावर आधारित पद्धती वापरल्या होत्या, त्यापैकी काही प्रभावी, धोकादायक आणि तांत्रिकदृष्ट्या कठीण होत्या.

या शोधाचे व्यापक वैज्ञानिक मूल्य

वैद्यकीय इतिहासाच्या आकर्षणापलीकडे, हा अभ्यास दाखवतो की पुरातत्त्वीय विज्ञान जुनी वस्तू विचारताना संशोधकांना विचारता येणाऱ्या प्रश्नांची व्याप्ती कशी वाढवत आहे. वस्तूंना केवळ स्थिर दृश्य पुरावे म्हणून पाहण्याऐवजी, शास्त्रज्ञ आता elemental composition, molecular residues आणि सूक्ष्म खुणांचे विश्लेषण करून एकेकाळी अदृश्य असलेले वापराचे पैलू पुन्हा मिळवत आहेत.

या प्रकरणात मिळालेला लाभ विशेषतः उल्लेखनीय आहे, कारण भूल ही शस्त्रक्रियेच्या इतिहासात मध्यवर्ती आहे. वेदना नियंत्रणामुळे कोणत्या प्रक्रिया सहन करण्याजोग्या, शक्य आणि नैतिकदृष्ट्या मान्य आहेत, हे ठरते. सहा शतके पूर्वी topical anesthetic वापरले जात होते, आणि त्यात काळजीपूर्वक हाताळलेली विषारी वनस्पती होती, हे पुरावे त्या इतिहासाला अधिक सूक्ष्मता देतात.

• संशोधकांनी Xia Quan यांच्या थडग्यातून मिळालेल्या 600 वर्षे जुन्या मिंग काळातील शस्त्रक्रियेच्या साधनांचे विश्लेषण केले.
• X-ray fluorescence ने ही साधने लोखंडाची असल्याची खात्री केली, तर micro-Raman spectroscopy ने अवशेषांतील अणूंच्या खुणा ओळखल्या.
• निष्कर्ष Chinese wolfsbane पासून तयार केलेल्या सामयिक वेदनाशामकाकडे निर्देश करतात, जो वापरण्यापूर्वी कदाचित detoxify केला गेला होता.
• हा अभ्यास शस्त्रक्रियेच्या साधनांवरील topical anesthetic चे सर्वात जुने थेट रासायनिक पुरावे असू शकतो.

यातून पुरातत्त्व, रसायनशास्त्र आणि वैद्यकीय इतिहास यांचा दुर्मीळ संगम तयार होतो. जुन्या साधनांची एक जोडी आता फक्त संग्रहालयातील वस्तू राहिलेली नाही. सहा शतके पूर्वी काम करणाऱ्या एका शल्यचिकित्सकाने वापरलेली एक औषधी पद्धत आधुनिक विज्ञानाला ओळखता, समजू आणि मानवी वेदना कमी करण्याच्या प्रयत्नांच्या इतिहासात पुन्हा स्थान देण्याइतकी टिकून राहिली, याचा हा पुरावा बनली आहे.

हा लेख Live Science च्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.