अंटार्क्टिक बर्फात बसवलेल्या विशाल डिटेक्टर असलेल्या IceCube Neutrino Observatoryचा वापर करून शास्त्रज्ञ पृथ्वीबाहेरून येणाऱ्या अत्यंत ऊर्जावान न्यूट्रिनोचा शोध घेत आहेत. हे जवळपास वस्तुमानरहित आणि विद्युतदृष्ट्या उदासीन कण पदार्थाशी इतक्या क्वचितच परस्परसंवाद करतात की ते मानवी शरीरासह संपूर्ण पृथ्वीमधून जवळजवळ कोणताही ठसा न सोडता जाऊ शकतात.
न्यूट्रिनोचे वैज्ञानिक महत्त्व त्यांच्या या दुर्लभतेतच आहे. विद्युतभारित कणांप्रमाणे अंतराळातून प्रवास करताना चुंबकीय क्षेत्र त्यांना वाकवू शकत नाही. पदार्थाशी त्यांचा कमकुवत परस्परसंवाद त्यांना इतर संदेशवाहकांद्वारे निरीक्षण करणे कठीण असलेल्या वातावरणातून बाहेर पडू देतो. त्यांचा शोध घेतल्याने विश्वातील अत्यंत तीव्र घटना आणि परिस्थितींचा अभ्यास करता येऊ शकतो.
अंटार्क्टिक बर्फात उभारलेला डिटेक्टर
न्यूट्रिनोचा परस्परसंवाद होतो त्या दुर्मीळ प्रसंगांना पकडण्यासाठी IceCubeची रचना करण्यात आली आहे. ही वेधशाळा अंटार्क्टिक बर्फात खोलवर गाडलेली असून, त्या परस्परसंवादांचे पुरावे पाहण्यासाठी बर्फाचा माध्यम म्हणून वापर करते.
पदार्थातून जवळजवळ अडथळ्याविना जाण्याच्या क्षमतेमुळे या कणांना अनेकदा “भूत कण” म्हटले जाते. न्यूट्रिनोचे तीन प्रकार आहेत: इलेक्ट्रॉन, म्युऑन आणि टाऊ न्यूट्रिनो. त्यांना विद्युतभार नसतो, मात्र वस्तुमान असते; त्यांचे अचूक वस्तुमान अद्याप अज्ञात आहे. स्रोत सामग्रीनुसार त्यांचे वस्तुमान इलेक्ट्रॉनच्या वस्तुमानापेक्षा सुमारे 1 कोटी पट कमी असू शकते.
या गुणधर्मांमुळे न्यूट्रिनो प्रयोग अत्यंत आव्हानात्मक ठरतात. परस्परसंवाद दिसण्याची योग्य शक्यता मिळावी यासाठी डिटेक्टरने मोठ्या आयतनावर देखरेख ठेवावी लागते. त्याचबरोबर संशोधकांना संकेत पार्श्वभूमीपासून वेगळे करून, दिसलेल्या घटनेतून आलेल्या कणाबद्दल काय समजू शकते हे पुन्हा रचावे लागते.
सौर न्यूट्रिनोपेक्षा कितीतरी अधिक ऊर्जा
IceCubeने शोधलेल्या न्यूट्रिनोची ऊर्जा सौर न्यूट्रिनोपेक्षा 10 अब्ज पट अधिक असल्याचे सांगितले जाते. सौर न्यूट्रिनो सूर्याच्या आत निर्माण होतात आणि सतत पृथ्वीमधून जात असतात. IceCubeने शोधलेले अधिक ऊर्जावान कण दूरच्या विश्वीय स्रोतांशी संबंधित आहेत आणि पूर्णपणे वेगळ्या प्रमाणावर चालणाऱ्या प्रक्रियांकडे निर्देश करतात.
उच्च-ऊर्जा न्यूट्रिनो कणांना विलक्षण ऊर्जेपर्यंत वेग देणाऱ्या स्रोतांविषयी पुरावे देऊ शकतात. Big Bang, अत्यंत विश्वीय घटना आणि खगोलभौतिकी व विश्वविज्ञानातील इतर मोठ्या अनुत्तरित प्रश्नांविषयी ते संकेत देऊ शकतात, असे स्रोत सामग्रीत म्हटले आहे.
न्यूट्रिनो संशोधनाने भौतिकशास्त्रात आधीच महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. अहवालानुसार न्यूट्रिनोशी संबंधित शोधांनी भौतिकशास्त्रातील पाच Nobel Prizesमध्ये योगदान दिले आहे. त्यांच्या अभ्यासामुळे न्यूट्रिनोला वस्तुमान असते हे सिद्ध करण्यास मदत झाली; मात्र ते वस्तुमान कसे निर्माण होते आणि त्याचे नेमके प्रमाण किती आहे, हे मूलभूत प्रश्न अद्याप खुले आहेत.
खगोलभौतिकीय संदेशवाहक
खगोलशास्त्रज्ञ विश्वाचा अभ्यास केवळ दृश्य प्रकाशाद्वारे करत नाहीत. रेडिओ लहरी, X-rays, gamma rays, gravitational waves आणि cosmic particles यांपैकी प्रत्येक घटनेचे वेगवेगळे पैलू उघड करू शकतो. न्यूट्रिनो आणखी एक मार्ग देतात, कारण ते प्रचंड अंतर प्रवास करू शकतात आणि काही परिस्थितीत विद्युतचुंबकीय संकेत रोखणाऱ्या किंवा बदलणाऱ्या पदार्थातूनही जाऊ शकतात.
यामुळे न्यूट्रिनो साधे संदेशवाहक ठरत नाहीत. परस्परसंवाद करण्याची त्यांची अनिच्छा ही दोन बाजूंची बाब आहे: ती दूरच्या वातावरणाची माहिती जपते, पण शोधता येणारा अंश अत्यंत कमी असतो. IceCubeचा मोठा आकार या समस्येवरील उपाय आहे.
वेधशाळेचे स्थान तिच्या वैज्ञानिक रचनेचा एक भाग आहे. पारदर्शक अंटार्क्टिक बर्फ जमिनीखाली मोठे आणि स्थिर शोधमाध्यम उपलब्ध करून देतो. त्या बर्फातील दुर्मीळ परस्परसंवादांच्या खुणांवर लक्ष ठेवून, शास्त्रज्ञ खगोलीय अंतर पार करून आलेल्या न्यूट्रिनोचे पुरावे जमा करू शकतात.
प्रश्न अद्याप कायम
नवीन उच्च-ऊर्जा शोधांमुळे न्यूट्रिनोभोवतीची सर्व रहस्ये सुटलेली नाहीत. त्यांचे अचूक वस्तुमान आणि ते निर्माण करणारी यंत्रणा अद्याप अज्ञात आहे. सर्वाधिक ऊर्जावान खगोलभौतिकीय न्यूट्रिनो निर्माण करणाऱ्या दूरच्या वातावरणांची ओळख पटवणे आणि ती समजून घेणे यावरही संशोधक काम करत आहेत.
या अनिश्चितताच या क्षेत्राच्या महत्त्वाच्या केंद्रस्थानी आहेत. न्यूट्रिनो कणभौतिकी, अणुभौतिकी, खगोलभौतिकी आणि विश्वविज्ञान यांना जोडतात. त्यांच्या गुणधर्मांवर प्रकाश टाकणारे मापन सूक्ष्मतम स्तरावरील पदार्थाचे वर्णन तसेच विश्वातील हिंसक प्रक्रियांची पुनर्रचना—दोन्हींवर परिणाम करू शकते.
IceCube वेधशाळेतील योगदान आणि खगोलभौतिकीय उगमाच्या उच्च-ऊर्जा न्यूट्रिनोच्या शोधासाठी या वर्षी प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळवलेल्या भौतिकशास्त्रज्ञ Francis Halzen यांच्या भूमिकेवरही अहवालात भर देण्यात आला आहे. अणुभौतिकी, कण खगोलभौतिकी आणि विश्वविज्ञानाचा अभ्यास करणारे University of California San Diegoचे भौतिकशास्त्रज्ञ George Fuller यांनी सुरुवातीच्या IceCube लेखावर Halzen यांच्यासोबत सहकार्य केले होते.
वाढत जाणारी विश्वीय साधनपेटी
IceCubeचे महत्त्व केवळ दुर्मीळ कण शोधण्यात नाही, तर उच्च-ऊर्जा विश्वाचा अभ्यास करण्यासाठी न्यूट्रिनो हे व्यवहार्य साधन म्हणून प्रस्थापित करण्यात आहे. प्रत्येक व्यवस्थित ओळखलेला शोध कणाचे आगमन त्याच्या संभाव्य दूरच्या उगमाशी आणि भौतिक प्रक्रियेशी जोडण्याची पद्धत सुधारण्यास संशोधकांना मदत करतो.
IceCube आणि संबंधित संशोधन सुरू राहिल्यास उच्च-ऊर्जा न्यूट्रिनो पारंपरिक निरीक्षणांमधील उणिवा भरून काढू शकतात. त्यांचा कमकुवत परस्परसंवाद त्यांना पकडणे कठीण करतो; पण याच गुणामुळे ते विश्वातील काही सर्वाधिक ऊर्जावान आणि दुर्गम ठिकाणांहून येणारे थेट प्रवासी ठरतात.
सध्या, जवळजवळ कधीही न थांबणाऱ्या कणाचा अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधांचा आवाका अंटार्क्टिक वेधशाळा दाखवते. ध्रुवीय बर्फाचा एक भाग डिटेक्टरमध्ये रूपांतरित करून संशोधक त्या क्षणिक परस्परसंवादांचा उपयोग पृथ्वीपासून दूर असलेल्या घटनांचा शोध घेण्यासाठी करत आहेत.
हा लेख Science Dailyच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on sciencedaily.com




