ब्रह्मांडशास्त्रातील जुन्या प्रश्नाला उद्देशून प्रस्ताव

पदार्थाने बनलेले विश्व अस्तित्वातच का आहे? University of Southampton आणि Indian Institute of Technology Kanpurच्या संशोधकांचा नवा सैद्धांतिक प्रस्ताव, पदार्थाशी अत्यंत कमकुवतपणे जोडलेला मानला जाणारा decoupled heavy neutrino या कणावर केंद्रित आहे.

हे काम matter आणि antimatterमधील असमतोलावर आधारित आहे. सुरुवातीच्या विश्वात matter आणि antimatter जवळजवळ समान प्रमाणात निर्माण झाले असावेत, असे भौतिकशास्त्रज्ञ मानतात. Matterचे कण antimatterच्या समकक्षांना भेटले की ते energyमध्ये annihilate होऊ शकतात. समतोल पूर्णपणे कायम राहिला असता, तर stars, planets किंवा living systems तयार करण्यासाठी फारच कमी matter उरले असते.

Neutrinoचा काल्पनिक जड नातेवाईक तरुण cosmosच्या परिस्थिती बदलू शकला असावा, असे संशोधकांचे म्हणणे आहे. तो कण शोधला गेला आहे किंवा matter-antimatterची समस्या सुटली आहे, असा त्यांचा दावा नाही. Particle-physics modelsमधील दुर्लक्षित घटकाला universe evolutionशी जोडणारा mechanism म्हणून हा प्रस्ताव मांडला आहे.

या scenarioचे observable consequences असू शकतात, हे त्याचे वैशिष्ट्य आहे. या प्रक्रियेमुळे gravitational-wave signals निर्माण झाले असावेत आणि भविष्यातील observationsद्वारे या कल्पनेची चाचणी घेता येईल, असे टीमचे म्हणणे आहे.

दुर्लक्षित न राहिलेला कण

Neutrinos हे अत्यंत हलके कण असून ते सामान्य matterशी केवळ कमकुवतपणे interact करतात. हा प्रस्ताव परिचित matter निर्माण करणाऱ्या particles आणि forcesपासून आणखी वेगळ्या, किंवा “decoupled”, काल्पनिक heavy neutrinoशी संबंधित आहे. सुरुवातीच्या विश्वात महत्त्वाची भूमिका बजावण्यासाठी तो physicsच्या उर्वरित भागाशी फारच कमी जोडलेला असल्याचे सामान्यतः मानले गेले.

संशोधकांच्या calculationsनुसार, या आकलनातून timingचे महत्त्व सुटू शकते. एखादा कण weakly coupled असला तरी दीर्घकाळ टिकल्यास परिणामकारक ठरू शकतो. प्रस्तावित decoupled heavy neutrinoचा lifetime असामान्यपणे मोठा असेल. Big Bangनंतर विश्व थंड होत असताना cosmic energy densityवर तात्पुरते प्रभुत्व गाजवण्याइतका तो टिकला असावा.

यामुळे early universeच्या साध्या चित्रापासून अल्प पण महत्त्वपूर्ण विचलन झाले असते. Energy density विश्व किती वेगाने विस्तारते हे ठरवते आणि particles तयार, परिवर्तित व नष्ट होण्याच्या वातावरणावर परिणाम करते. त्यामुळे heavy neutrinoने त्या budgetवर प्रभुत्व गाजवलेला काळ matter-antimatter excessशी संबंधित परिस्थिती बदलू शकला असता.

दीर्घकाळ दुर्लक्षित background detailने early cosmosच्या विकासावर परिणाम केला असावा, असे स्रोत सांगतो. Heavy neutrino आजच्या सर्व matterचा थेट पुरवठा करतो, हा मुख्य दावा नाही; त्याचे तात्पुरते प्रभुत्व matterला antimatterवर आघाडी मिळवून देणाऱ्या processesवर परिणाम करू शकते, ही कल्पना आहे.

असमतोल समजावणे इतके अवघड का आहे

विश्वातील प्रत्येक दृश्यमान रचना matterने बनलेली असल्याने matterचे अस्तित्व आपण गृहीत धरतो. तरीही matterचे टिकून राहणे हा fundamental physicsमधील सर्वांत खोल खुल्या प्रश्नांपैकी एक आहे. समान प्रमाणातील matter आणि antimatterने सुरू झालेले विश्व annihilationकडे गेले असते, ही मूलभूत अडचण आहे.

लहानसा असमतोल कसा निर्माण झाला आणि टिकला, हे कोणत्याही यशस्वी स्पष्टीकरणाने सांगणे आवश्यक आहे. Matterचे antimatterवरील थोडेसे अधिक प्रमाणही पुरेसे ठरले असते: जवळपास सर्व pairs annihilate झाल्यानंतर उरलेले matter टिकले असते. तेच आजच्या विश्वाचे raw material आहे.

Particle-physics theoriesमध्ये अशी asymmetry निर्माण करण्याचे अनेक मार्ग आहेत, पण योग्य स्पष्टीकरण अद्याप निश्चित नाही. नवा प्रस्ताव cosmological ingredient जोडतो. Standard expansion historyमधील particle interactionsवरच लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी, दीर्घकाळ टिकणाऱ्या decoupled particleने थोड्या काळासाठी विश्वाचा energy balance नियंत्रित केला तर काय बदलेल, असा तो प्रश्न विचारतो.

हा बदल matter surplus निर्माण करणाऱ्या processesची timing आणि effectiveness बदलू शकतो. अद्याप न सापडलेल्या particleच्या microscopic propertiesना विश्वाच्या large-scale historyशी जोडणारा हा सैद्धांतिक मार्ग आहे.

Gravitational waves ही कल्पना तपासण्यायोग्य बनवू शकतात

Speculative early-universe modelचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते तपासता येते का. या scenarioमुळे detectable gravitational-wave signals निर्माण होऊ शकतात, असे संशोधक सांगतात. Gravitational waves या ऊर्जावान cosmic events आणि processesमधून निर्माण होणाऱ्या spacetimeमधील लहरी आहेत. प्रयोगशाळेत थेट पुन्हा निर्माण न करता येणाऱ्या आणि atoms, stars किंवा galaxies तयार होण्यापूर्वी घडलेल्या परिस्थितींचा अभ्यास करण्याचा त्या मार्ग देतात.

या प्रस्तावात heavy-neutrino dominationचा तात्पुरता काळ gravitational-wave backgroundमध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण signal उमटवू शकतो. एखादा विशिष्ट existing signal सापडला आहे किंवा detection झाले आहे, असे स्रोत सांगत नाही. भविष्यातील gravitational-wave measurements या scenarioला समर्थन, मर्यादा किंवा नकार देऊ शकतील, असा संभाव्य observational consequence तो ओळखतो.

अत्यंत कमकुवतपणे interact करणाऱ्या hypothetical particlesचा direct शोध कठीण असल्याने ही शक्यता महत्त्वाची आहे. Particle सामान्य matterशी जवळजवळ interact करत नसेल, तर conventional experimentsची sensitivity मर्यादित असू शकते. Cosmology दुसरा मार्ग देते: त्या particleने विश्वाच्या expansion आणि evolutionवर केलेले संभाव्य परिणाम शोधणे.

अद्याप उत्तर नाही, एक hypothesis

या प्रस्तावाकडे सुरुवातीच्या theoretical contribution म्हणून पाहिले पाहिजे. Decoupled heavy neutrino अद्याप hypothetical आहे आणि असा कण अस्तित्वात असल्याचे हे काम दाखवत नाही. Matter-antimatter imbalanceचे हेच एकमेव स्पष्टीकरण आहे, असेही ते सिद्ध करत नाही.

मात्र संशोधक विचारू शकतील असा प्रश्न हा प्रस्ताव अधिक स्पष्ट करतो. दीर्घकाळ टिकणाऱ्या heavy neutrinoने early universeवर तात्पुरते प्रभुत्व गाजवले असते, तर तो कोणता gravitational-wave signature सोडला असता? Future detectors आवश्यक sensitivity गाठू शकतील का? आणि model विश्वाच्या इतिहासाबद्दलच्या इतर ज्ञानाशी सुसंगत राहील का?

हे प्रश्न उपयुक्त आहेत, कारण ते abstract cosmological ideaचे संभाव्य testsमध्ये रूपांतर करतात. Physicsच्या इतिहासात lifetime, abundance किंवा collective effects समजल्यानंतर पूर्वी दुय्यम मानलेले particles केंद्रीय ठरल्याची अनेक उदाहरणे आहेत. प्रस्तावित heavy neutrinoही त्याच पद्धतीचा भाग आहे: त्याचे कमकुवत connectionsच कदाचित ते पुरेसा काळ टिकून मोठी cosmological भूमिका बजावण्याचे कारण ठरले असावेत.

विश्वाच्या हरवलेल्या अध्यायाचा शोध

Early universeचे standard account अत्यंत प्रभावी असले तरी त्याच्या सुरुवातीच्या क्षणांमध्ये अजून gaps आहेत. Matterचे टिकून राहणे त्यापैकी एक आहे. Ordinary matterमध्ये प्रमुख नसलेला, पण विश्वाच्या energy economyमध्ये तात्पुरता महत्त्वाचा असलेला particle त्या हरवलेल्या अध्यायात असू शकतो, असे हे नवे model सुचवते.

हा अध्याय खरा आहे की नाही हे calculations, consistency checks आणि अखेरीस observationवर अवलंबून असेल. सध्या हे संशोधन एक वेगळी कल्पना देते: फार कमी interact केल्यामुळे दुर्लक्षित झालेला particle पुरेसा काळ टिकल्यामुळे महत्त्वाचा ठरला असावा. Gravitational-wave astronomy ही शक्यता तपासू शकली, तर काहीतरी अस्तित्वात का आहे या प्रश्नाला measurable answer असलेल्या प्रश्नात बदलण्यास मदत होऊ शकते.

हा लेख Science Dailyच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.

Originally published on sciencedaily.com