उड्डाणानंतर थोड्याच वेळात वीज कोसळूनही चीनी रॉकेट टिकून राहिले

आकाशातील दुर्मीळ प्रक्षेपण-दिवसाचा धक्का

एका चीनी Long March 3B रॉकेटला उड्डाणानंतर सुमारे 30 सेकंदांनी वीज कोसळली, तरीही त्याने आपले मिशन पूर्ण केले. यामुळे प्रक्षेपणांभोवती असलेले धोके आणि आधुनिक रॉकेट्समध्ये अंतर्भूत केलेल्या अभियांत्रिकी सुरक्षा-मर्यादा दोन्हींची ठळक आठवण झाली. दिलेल्या मूळ मजकुरानुसार, ही घटना 23 जुलै रोजी घडली, जेव्हा वाहनाने दक्षिण-पश्चिम चीनमधील Xichang Satellite Launch Center येथून स्थानिक वेळेनुसार सुमारे रात्री 8 वाजता उड्डाण केले.

मूळात वर्णन केलेल्या प्रतिमा आणि व्हिडिओंमध्ये, वादळी परिस्थितीत वर चढणाऱ्या रॉकेटला एक वीजेची तुटक रेषा जोडलेली दिसते. जमिनीवरून पाहणाऱ्या प्रेक्षकांनी तो चमकणारा प्रकाश आकाश उजळवताना आश्चर्याने श्वास रोखल्याचे, आणि नंतर रॉकेट कोणत्याही स्पष्ट अडथळ्याशिवाय वर जात राहिल्यावर आनंदाने जल्लोष केल्याचे सांगितले जाते. त्या नाट्यमय आघातानंतरही, मिशन नंतर पूर्ण यशस्वी म्हणून वर्णन करण्यात आले.

वाहनाचा पेलोड Tianlian-2 (06) उपग्रह होता. हा चीनच्या Tiangong स्पेस स्टेशनला मदत करण्यासाठी तयार केलेला geostationary relay satellite आहे. प्रत्यक्षात, याचा अर्थ हा प्रक्षेपण एखादी करामत किंवा किरकोळ प्रात्यक्षिक नव्हता. तो कार्यरत मानवी अवकाशउड्डाण कार्यक्रम टिकवून ठेवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पायाभूत सुविधांचा भाग होता.

आघातानंतर काय घडले

दिलेल्या वृत्तांतातील मुख्य मुद्दा एवढाच नाही की वीज रॉकेटवर कोसळली, तर हे वाहन मार्गावर टिकून राहिले आणि त्याने आपला पेलोड कक्षेत यशस्वीपणे तैनात केला. मूळ मजकूरानुसार, रॉकेटने किमान 100 दशलक्ष व्होल्ट वीज सहन केली. माध्यमांमध्ये अशा अंदाजांची मांडणी कशी केली जाते, याबद्दल काही अनिश्चितता असली तरी मध्यवर्ती मुद्दा कायम आहे: हा आघात दिसायला नक्कीच तीव्र आणि मिशनला धोकादायक होता, तरीही चढाई थांबली नाही.

हा परिणाम प्रक्षेपण प्रणाली रचनेतील एक महत्त्वाचा पैलू दर्शवतो. रॉकेट्स विद्युतदृष्ट्या गोंगाटयुक्त, यांत्रिकदृष्ट्या हिंसक परिस्थितीत काम करण्यासाठी तयार केली जातात. उड्डाणानंतर काही मिनिटांतच त्यांना ध्वनीभार, कंपने, क्रायोजेनिक इंधने, टप्पा-विभागणी, तीव्र उष्णता, आणि वातावरणीय ताण यांचा सामना करावा लागतो. विद्युत सहनशक्ती या चित्राचा एक भाग आहे, विशेषतः कारण रॉकेट्सला नैसर्गिक वीज थेट न लागली तरी वातावरणातील आवेशित परिस्थितीशी त्यांचा संपर्क येऊ शकतो.

तरीसुद्धा, मधल्या आकाशातील स्पष्ट वीजेचा आघात अजूनही इतका दुर्मीळ आहे की तो व्यापक लक्ष वेधून घेतो. कारण सोपे आहे: चढाईदरम्यान launch vehicle उड्डाणाच्या सर्वात असुरक्षित टप्प्यांपैकी एका टप्प्यात असते. ती वेग वाढवत असते, बदलणाऱ्या वातावरणीय थरांतून जात असते, आणि काटेकोर समन्वयित avionics, guidance, telemetry, आणि propulsion systems वर अवलंबून असते. त्या काळात कोणताही व्यत्यय मोठ्या परिणामांना कारणीभूत ठरू शकतो.

वीज आणि रॉकेट्स हे गंभीर मिश्रण का आहे

वीज हा प्रक्षेपणाशी संबंधित एक ज्ञात धोका आहे, कारण ती electronics, sensors, communications, आणि power systems वर परिणाम करू शकते. वाहन संरचनात्मकदृष्ट्या मजबूत असले तरी, मोठी विद्युत घटना अचूक वेळेनियोजन आणि स्थिर डेटावर अवलंबून असलेल्या प्रणालींमध्ये noise किंवा surges निर्माण करू शकते. crewed missions साठी हे धोके असह्य आहेत. uncrewed launches साठीही ते mission critical असतात.

दिलेल्या मूळ मजकुरात Long March 3B चे संरक्षण कसे केले गेले, किंवा current ने वाहन आणि plume मधून नेमका कोणता मार्ग घेतला, हे सांगितलेले नाही. पण रॉकेट अंतराळापर्यंत पोहोचले, याचा अर्थ संबंधित प्रणालींनी आघात प्रतिकार केला, विद्युत परिणामांना गंभीर अपयशांपासून दूर वळवले, किंवा guidance आणि control गमावल्याशिवाय पुनर्प्राप्त केले. अभियांत्रिकी दृष्टिकोनातून सर्वात महत्त्वाचा परिणाम तोच आहे.

जगभरातील launch operations मध्ये weather rules का केंद्रस्थानी असतात, हेही या घटनेतून दिसते. दाट ढग, विद्युत क्षेत्रे, cumulus विकास, किंवा जवळची वीज अस्वीकार्य परिस्थिती निर्माण करू शकतात, म्हणून launch providers अनेकदा missions पुढे ढकलतात. असा सावधगिरीचा निर्णय न्याय्य ठरवण्यासाठी रॉकेट नष्ट होण्याची गरज नसते; वीजेचा आघात बसूनही यशस्वी झालेल्या launch मधूनही वातावरणीय वीज समीकरणात आली की किती कमी मोकळीक उरते, हे दिसते.

यशस्वी mission, पण अपूर्ण अधिकृत वर्णन

दिलेल्या मजकुरात उल्लेख केलेल्या सरकारी मालकीच्या aerospace group, China Aerospace Science and Technology Corp., ने त्याच दिवशी नंतर दिलेल्या अनुवादित निवेदनात mission पूर्ण यशस्वी झाल्याचे आणि पेलोड योग्यरीत्या तैनात झाल्याचे सांगितले. विशेष म्हणजे, त्या निवेदनात वीजेच्या आघाताचा उल्लेख नव्हता.

तो उल्लेख न करणे हे mission outcome इतकेच बोलके आहे. अंतराळ प्रक्षेपणांवरील सार्वजनिक संदेशांमध्ये बहुतेकदा anomaly चर्चेपेक्षा mission success वर भर दिला जातो, विशेषतः जेव्हा anomaly ने पेलोड वितरण थांबवले नसेल. पण अभियांत्रिकी आणि कार्यकारी दृष्टिकोनातून, बाह्य निरीक्षकांना स्पष्टीकरण हवे असणारी घटना नेमकी हीच आहे. यामुळे prelaunch weather constraints, ascent telemetry, vehicle hardening, आणि nominal result असूनही अंतर्गत पुनरावलोकनात काही नुकसान किंवा अनपेक्षित system behavior आढळले का, असे प्रश्न निर्माण होतात.

दिलेल्या सामग्रीमध्ये ती उत्तरे नसल्यामुळे ती इथे निश्चितपणे मांडता येत नाहीत. मात्र एवढे निश्चित म्हणता येते की नाट्यमय सार्वजनिक दृश्य आणि मर्यादित अधिकृत मान्यतेतील विरोधाभासामुळे या launch चे नंतरचे मूल्यांकन कसे झाले, याबद्दल अधिक उत्सुकता निर्माण होईल.

ही घटना launch reliability बद्दल काय सांगते

विस्तृत space sector साठी, ही घटना आठवण करून देते की launch reliability केवळ स्वच्छ, निर्विघ्न चढाईने ठरत नाही. परिस्थिती असामान्य झाली की प्रणाली कशी वागते, त्यावरूनही ती मोजली जाते. Long March 3B ने आघातानंतरही पुढे जाऊन Tianlian-2 (06) उपग्रह तैनात केला, यावरून launch stack आणि mission architecture मध्ये लक्षणीय resilience होती, असे दिसते.

त्याच वेळी, यशाला सामान्यत्वाशी गल्लत करू नये. वीजेचा आघात सहन करणारे रॉकेट म्हणजे अशा परिस्थिती स्वीकारार्ह किंवा कमी-जोखमीच्या आहेत, असे नव्हे. उलट, ही घटना conservative weather rules आणि काटेकोर launch commit criteria यांच्या मागील तर्काला अधिक बळ देते. अंतराळउड्डाण अजूनही असे क्षेत्र आहे जिथे दुर्मीळ घटना महत्त्वाच्या ठरतात, कारण अपयशाची किंमत जास्त असते, वेळापत्रकं घट्ट असतात, आणि प्रत्येक चढाई स्वीकारार्ह जोखीम आणि टाळता येणारा तोटा यांच्या मधील अरुंद दालनातून जाते.

तेच या प्रसंगाला केवळ लक्षवेधी प्रतिमेपलीकडे महत्त्वाचे बनवते. हे केवळ वातावरणीय दृश्य नव्हते. ते कार्यरत orbital mission चे अनियोजित stress test होते, जे जमिनीवरील गर्दीने प्रत्यक्ष पाहिले आणि पेलोड कक्षेत पोहोचल्यावरच प्रमाणित झाले. Long March 3B ने 23 जुलै रोजी ती चाचणी पार केली, पण आकाशाकडे झेपावताना वाहनाभोवती वीज गुंडाळलेली प्रतिमा या वर्षातील अधिक विलक्षण launch visuals पैकी एक म्हणून लक्षात राहील.

हा लेख Live Science च्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.