जिवंत गाण्यांच्या परंपरेसाठी सहयोगी ध्वनिमुद्रण प्रकल्प
ओटागो विद्यापीठातील एक भाषाशास्त्रज्ञ पेरूच्या उत्तरेकडील अमेझोनियामध्ये पारंपरिक अवाजून गाण्यांचे दस्तऐवजीकरण करण्याचा प्रकल्प तयार करत आहेत. ही ध्वनिमुद्रणे संशोधन अधिक सखोल करण्यासोबतच, ज्या समुदायांमध्ये ही गाणी गायली जातात तिथे त्यांचे जतन आणि पुनरुज्जीवन करण्यास मदत करतील.
दोन दशकांहून अधिक काळ या प्रदेशाला भेट देणारे डॉ. सायमन ओव्हरऑल Magic Songs of the Awajún (Northwest Amazonia) या प्रकल्पाद्वारे ऑडिओ आणि व्हिडिओ ध्वनिमुद्रणे करतील. हे काम अवाजून संस्थांच्या सहकार्याने केले जाईल आणि ध्वनिमुद्रणांच्या प्रती समुदायांना दिल्या जातील.
ही गाणी केवळ गोळा केली जाण्याची वाट पाहणारे अवशेष आहेत, असा या प्रकल्पाचा आधार नाही. अवाजून जीवन बदलले आणि आधुनिक झाले तरी लोक या परंपरेला महत्त्व देत राहिले आहेत, असे ओव्हरऑल सांगतात. त्यामुळे समुदायाच्या सहभागाने ध्वनिमुद्रण करणे म्हणजे केवळ शैक्षणिक नोंद तयार करणे नव्हे; अर्थ, संदर्भ आणि समुदायाचा प्रवेश टिकवणेही आहे.
काम, नातेसंबंध आणि दैनंदिन हेतूंसाठीची गाणी
गाणी सामान्यतः एखाद्या आत्म्याला किंवा इतर सत्तेला उद्देशून कृपेची विनंती करतात, असे ओव्हरऑल सांगतात. बागकाम, शिकार आणि प्रेम यांसारख्या विशिष्ट उद्देशांशी संबंधित गाणी पारंपरिकरित्या असू शकतात, असेही ते म्हणतात.
या विविधतेवरून हे स्पष्ट होते की हा प्रकार दैनंदिन तसेच धार्मिक जीवनाचाही भाग आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला आकर्षित करण्यासाठी प्रेमगीत वापरले जाऊ शकते. विश्वासघातानंतर घरी परतण्याशी संबंधित एका गाण्याचे वर्णनही ओव्हरऑल यांनी केले. या उदाहरणांवरून गीतसंग्रह किती विशिष्ट असू शकतो आणि संगीतात्मक अभिव्यक्तीसोबत सामाजिक ज्ञानही कसे वाहून नेऊ शकतो, हे दिसते.
ओव्हरऑल यांच्या मते, गाण्यांचा वापर अत्यंत वैयक्तिक असतो. एखादी व्यक्ती ते मोठ्याने गाऊ शकते, गुणगुणू शकते, वाद्यावर वाजवू शकते किंवा मनातल्या मनात सादर करू शकते. त्यांच्या वर्णनात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे एकच ठरावीक सादरीकरणाची पद्धत नव्हे, तर हेतू.
या लवचिकतेमुळे दस्तऐवजीकरणाचे कामही गुंतागुंतीचे होते. ध्वनिमुद्रण आवाज आणि सादरीकरण जतन करू शकते; मात्र प्रत्येक वैयक्तिक वापर किंवा गायक, गाणे आणि त्याचा हेतू यांच्यातील प्रत्येक संबंध ते आपोआप टिपू शकत नाही. अवाजून संस्थांसोबतचे नियोजित सहकार्य, ज्या लोकांसाठी या गाण्यांना आजही महत्त्व आहे त्यांच्या दृष्टिकोनात ध्वनिमुद्रणांना स्थान देण्यासाठी केंद्रस्थानी आहे.
परंपरेचा भाग म्हणून शिकणे
गाणी ज्या पद्धतीने शिकली जातात, ती ती शक्तिशाली मानली जाण्याचे एक कारण आहे, असे ओव्हरऑल सांगतात. वडीलधारी व्यक्ती तंबाखूशी संबंधित एका प्रथेद्वारे शिकणाऱ्यांना गाणी देतात: वडीलधारी व्यक्ती तंबाखू चघळून थुंकते आणि गाणे शिकण्यापूर्वी शिकणारा त्याचा रस नाकातून आत घेतो.

बाहेरील निरीक्षकासाठी अशी प्रथा सहजपणे केवळ एक ठळक तपशील ठरू शकते. पण ओव्हरऑल यांनी दिलेल्या वर्णनात ती स्वतः ज्ञान हस्तांतरित करण्याच्या प्रक्रियेचा भाग आहे. गाण्यांचा अर्थ केवळ त्यांच्या शब्दांशी किंवा चालीशी जोडलेला नसून, ज्ञान कसे दिले, स्वीकारले आणि ओळखले जाते याच्याशीही जोडलेला आहे.
म्हणूनच समुदाय-केंद्रित दृष्टिकोन महत्त्वाचा ठरतो. गाण्यांकडे केवळ मजकूर, ऑडिओ किंवा मानववंशशास्त्रीय माहिती म्हणून पाहणारे दस्तऐवजीकरण, ती ज्या संबंधांमधून शिकवली जातात त्यापासून त्यांना वेगळे करण्याचा धोका निर्माण करते. गायक आणि समुदाय संस्थांसोबत तयार केलेली नोंद या संदर्भाचा अधिक भाग जतन करू शकते, तर समुदायांना दिलेल्या प्रती शैक्षणिक संग्रहालयांच्या पलीकडेही सामग्री उपलब्ध ठेवू शकतात.
स्थानिक सादरीकरणापासून कुम्बियापर्यंत
अवाजून गाण्यांचे बोल कुम्बिया संगीतामध्येही कलारूप म्हणून दिसतात; हा प्रकार कोलंबियापासून पेरूपर्यंत ऐकू येतो. हा संबंध अशा परंपरेकडे निर्देश करतो जी अवाजून सांस्कृतिक आचरणातील मुळे न गमावता विविध संगीतसंदर्भांत प्रवास करू शकते.
तुलनेने आधुनिक झालेल्या अवाजून संस्कृतीत पारंपरिक गाणी अर्थपूर्ण राहिली आहेत, याने आपण प्रभावित झालो असल्याचे ओव्हरऑल सांगतात. सांस्कृतिक सातत्यासाठी समकालीन जीवनापासून अलिप्तता आवश्यक असते, या सामान्य गृहितकाला हे निरीक्षण आव्हान देते. त्याऐवजी, जुने शिकण्याचे आणि वापराचे प्रकार यांच्याशी जोडलेले राहूनही गाणी नव्या सादरीकरणाच्या संदर्भांत जपली, बदलली आणि ओळखली जाऊ शकतात.
संशोधकांसाठी हा प्रकल्प भाषा, संगीत आणि सांस्कृतिक संक्रमणाचा अभ्यास करण्यासाठी सामग्री उपलब्ध करून देऊ शकतो. अवाजून समुदायांसाठी, जतन आणि पुनरुज्जीवनासाठी ध्वनिमुद्रणे परत मिळणे हे त्याचे व्यावहारिक मूल्य आहे. ही उद्दिष्टे परस्परांशी संबंधित असली तरी समान नाहीत; गायक आणि इतर सहभागींसाठी गाण्यांचा अर्थ काय आहे हे समजून घेण्यासाठी समुदायाचे सहकार्य आवश्यक असल्याचे प्रकल्प स्पष्टपणे मांडतो.
प्रकल्प काय जतन करू शकतो
ऑडिओ आणि व्हिडिओ दस्तऐवजीकरण लिखित लिप्यंतर जतन करू शकत नाही असे घटक टिकवू शकते: आवाजाची गुणवत्ता, ताल, हावभाव, परिसर आणि सादरीकरणातील निवडी. भविष्यातील समुदायवापरासाठी सामायिक साधनही ते तयार करू शकते. मात्र प्रकल्पाचे महत्त्व तयार झालेल्या फाइल्सइतकेच प्रक्रियेवरही अवलंबून असेल.
गाण्यांबद्दल गायकांच्या आणि समुदायातील लोकांच्या भावना तसेच त्यांचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी पूर्वीच्या संशोधनात पुरेसे सहकार्य नव्हते, असा ओव्हरऑल युक्तिवाद करतात. सहभागाला प्रकल्पाच्या रचनेचा भाग बनवून त्यांचे नियोजित काम या उणीवेला प्रतिसाद देते.
संरक्षण म्हणजे केवळ साठवणूक नव्हे, हे या दृष्टिकोनातून मान्य केले जाते. लोक एखाद्या परंपरेपर्यंत पोहोचू शकतात, तिचा अर्थ लावू शकतात आणि ती पुढे कशी नेली जावी हे ठरवू शकतात तेव्हा ती परंपरा जिवंत राहते. अवाजून संस्थांसोबत गाणी ध्वनिमुद्रित करून आणि प्रती समुदायांना परत देऊन, एक वैशिष्ट्यपूर्ण संगीत व भाषिक परंपरेचे अधिक व्यापक वर्णन तयार करताना या सुरू असलेल्या कार्याला पाठिंबा देण्याचा प्रकल्पाचा उद्देश आहे.
हा लेख Phys.org च्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on phys.org




