दैनंदिन लयी टिकतात, पण त्यांचा सूक्ष्म समन्वय कमी होतो
वय वाढले तरी शरीराचे प्रमुख दैनंदिन घड्याळ सुरू राहू शकते; मात्र हालचाल आणि शरीराचे तापमान यांचा समन्वय साधण्यास मदत करणाऱ्या अल्पकालीन लयी कमकुवत होऊ शकतात, असे त्सुकुबा विद्यापीठाने नर उंदरांवर केलेल्या संशोधनातून दिसून आले.
या अभ्यासात suprachiasmatic nucleus किंवा SCNची तपासणी करण्यात आली. हा मेंदूचा असा भाग आहे, जो शरीराचे master circadian clock म्हणून काम करतो. संशोधकांनी तरुण आणि वृद्ध उंदरांची तुलना केली. तसेच 3 ते 21 महिन्यांच्या उंदरांमधील locomotor activity आणि core body temperature मोजले. त्यांचे निष्कर्ष Communications Biologyमध्ये प्रकाशित झाले.
जैविक वृद्धत्व समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा असलेला फरक या अभ्यासाच्या मुख्य निष्कर्षातून समोर येतो. वृद्ध उंदरांच्या SCNमध्ये निवडक clock genesची expression शोधता येण्याजोगी राहिली आणि हालचाल व शरीराच्या तापमानात सुमारे 24 तासांच्या लयी टिकून राहिल्या. मात्र सुमारे दोन ते सहा तास चालणाऱ्या अल्पकालीन लयी वयाबरोबर कमकुवत झाल्या. वृद्ध उंदरांमध्ये हालचाल आणि शरीराचे तापमान यांचा परस्पर correlationही कमी झाला.
दुसऱ्या शब्दांत, दिवस-रात्र हा व्यापक नमुना दिसत राहिला; मात्र अधिक वारंवार होणारे शारीरिक चढ-उतार आणि त्यांचा समन्वय बिघडला.
दैनंदिन प्रकाश संकेतांशिवाय लयींची चाचणी
हालचाल आणि शरीराचे तापमान साधारणपणे दिवसभर बदलत राहतात. यामागे काही अंशी प्रकाशाचा संपर्क आणि काही अंशी शरीरातच निर्माण होणाऱ्या अंतर्गत वेळ-नियमन प्रणाली कारणीभूत असतात. संशोधकांनी उंदरांची नोंद प्रथम 12 तास प्रकाश आणि 12 तास अंधार अशा चक्रात केली; त्यानंतर सततच्या अंधारात केली. या स्थितीत दैनंदिन प्रकाश संकेत काढून टाकले जातात आणि उंदरांच्या शरीरातच निर्माण होणाऱ्या लयी समजण्यास मदत होते.
या कामात circadian rhythms आणि ultradian rhythms या दोन्हींवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले. Circadian rhythms साधारण 24 तास चालतात, तर ultradian rhythms ही एका दिवसात अनेकदा घडणारी छोटी पुनरावृत्तीची चक्रे असतात. Circadian timingचा मोठ्या प्रमाणावर अभ्यास झाला असला तरी, वय वाढल्यावर या लहान नमुन्यांमध्ये कसा बदल होतो आणि हे बदल SCNशी संबंधित आहेत का, याबाबत कमी माहिती आहे.
ही घट शरीराचे घड्याळ पूर्णपणे कोलमडल्यामुळे झाली, असे डेटा दर्शवत नाही. वृद्ध उंदरांमध्ये दैनंदिन वेळ-नियमन शोधता येत राहिले. बदल झाला तो दोन ते सहा तासांच्या नमुन्यांच्या ताकदीत आणि मोजलेल्या दोन्ही संकेतांच्या एकत्र वाढ-घटीच्या प्रमाणात.
मेंदूच्या master clockमधील बदल
SCNमध्ये वयाशी संबंधित बदलही या संशोधनात आढळले. वृद्ध उंदरांमध्ये या भागात immune-related genesची expression वाढली; neuronal functionला आधार देणाऱ्या आणि त्याचे नियमन करणाऱ्या glial cellsमध्ये बदल दिसले; तसेच neuronal density कमी झाली.

ही निरीक्षणे बदललेल्या लयींसाठी जैविक संदर्भ देतात; मात्र थेट cause-and-effect chain सिद्ध करत नाहीत. SCNमधील बदल हालचाल आणि शरीराचे तापमान यांच्यातील समन्वय कमी होण्यास कारणीभूत ठरतात का आणि ठरत असतील तर कसे, हे ठरवण्यासाठी आणखी संशोधन आवश्यक आहे, असे संशोधकांनी सांगितले.
ही सावधगिरी महत्त्वाची आहे. या अभ्यासात clock regionची molecular आणि cellular characteristics तसेच उंदरांमधील physiological patterns मोजण्यात आले; मात्र SCNमधील एखादा विशिष्ट बदल विशिष्ट rhythmic disruption घडवून आणतो, हे अद्याप सिद्ध झालेले नाही. त्याऐवजी, एकाच वेळी घडणाऱ्या aging-related alterationsचा संच या अभ्यासाने ओळखला आहे.
अल्पकालीन लयी महत्त्वाच्या का ठरू शकतात
वृद्धत्वावरील संशोधनात झोप, जागेपणा आणि circadian cycleवर अनेकदा भर दिला जातो. परिचित 24 तासांच्या नमुन्याखाली असलेल्या संभाव्य महत्त्वाच्या स्तराकडे हा अभ्यास लक्ष वेधतो: दैनंदिन वेळ-नियमन शोधता येत असले तरी अल्पकालीन लयी कमकुवत होऊ शकतात.
वयाशी संबंधित झोपेच्या अडचणी आणि शरीराचे तापमान नियंत्रित करण्यातील समस्या यांवरील भविष्यातील संशोधनासाठी हा निष्कर्ष उपयुक्त ठरू शकतो. SCN, immune-related activity, glial cells आणि neuronal density यांचा ultradian rhythmsशी असलेला संबंध समजून घेतल्यास अशा व्यत्ययांना रोखण्यासाठी किंवा कमी करण्यासाठीच्या उपायांना भविष्यात दिशा मिळू शकते.
सध्या निष्कर्ष प्रयोगाच्या मर्यादेतच ठेवले पाहिजेत. हे काम नर उंदरांवर करण्यात आले असून, माणसांमध्येही हाच नमुना आढळतो, असे उपलब्ध संशोधन-सारांश दाखवत नाही. तसेच यामुळे कोणतेही उपचार सिद्ध होत नाहीत. वय वाढल्यावर काय बदलू शकते, याचे अधिक तपशीलवार चित्र देणे हे या अभ्यासाचे योगदान आहे: शरीराचे घड्याळ दिवसाची नोंद ठेवत राहू शकते, परंतु शारीरिक प्रक्रियांचा सूक्ष्म समन्वय कमी मजबूत होतो.
घड्याळाच्या वृद्धत्वाचे अधिक सूक्ष्म प्रारूप
वयाशी संबंधित clock functionकडे सर्व काही किंवा काहीच नाही अशा दृष्टिकोनाला हा अभ्यास आव्हान देतो. वृद्ध biological clock एकतर अखंड किंवा पूर्णपणे बिघडलेले आहे, असे मानण्याऐवजी वेळ-नियमनाचे वेगवेगळे स्तर वेगवेगळ्या प्रकारे वृद्ध होऊ शकतात, असे तो सुचवतो. 24 तासांची लय टिकून राहू शकते; मात्र अल्पकालीन लयींची ताकद कमी होऊ शकते आणि शरीरातील विविध प्रणालींमधील संबंध सैल होऊ शकतात.
भविष्यातील प्रयोगांची रचना करताना हा फरक उपयुक्त ठरू शकतो. एखाद्या जीवात दैनंदिन लय आहे का, एवढेच न विचारता संशोधक अल्पकालीन चक्रे मजबूत आहेत का, अनेक संकेत एकमेकांशी संरेखित आहेत का आणि त्यांच्या विचलनासोबत कोणते cellular changes घडतात, हेही विचारू शकतात.
वृद्ध होत असलेल्या लोकसंख्येसाठी याचे भविष्यातील महत्त्व झोपेच्या वेळेच्या साध्या मोजमापापलीकडे जाऊ शकते. समन्वय हे स्वतःच लक्ष ठेवण्यासारखे वैशिष्ट्य आहे, असे हा अभ्यास दर्शवतो. या उंदरांमध्ये दैनंदिन घड्याळ सुरू राहिले; कमी झाले ते सक्रिय राहणे आणि शरीराचे तापमान टिकवून ठेवणे यांमधील सूक्ष्म नाते.
हा लेख Medical Xpressच्या वृत्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.
Originally published on medicalxpress.com




