सार्वत्रिक वैद्यकाची आशा एका संरचनात्मक दरीला भिडते
आधुनिक वैद्यक स्वतःला क्लिनिकल चाचण्यांतून मिळालेल्या पुराव्यावर आधारलेले सार्वत्रिक विज्ञान म्हणून मांडते. पण दिलेल्या उमेदवारात अधोरेखित केलेले नवे विश्लेषण सांगते की हा आदर्श एका गंभीर असमतोलाला तोंड देतो: आफ्रिका मोठा रोगभार वाहत असताना, जगभर वापरला जाणारा पुरावा निर्माण करणाऱ्या क्लिनिकल चाचणी व्यवस्थेतील अनेक भागांत ती अनुपस्थित आहे.
अगदी साध्या रूपातही, हा दावा महत्त्वाचा आहे. क्लिनिकल चाचण्या केवळ एखादी उपचारपद्धती काम करते का हे तपासत नाहीत. त्या वैद्यकीय मानके घडवणाऱ्या लोकसमूह, परिस्थिती आणि गृहितकांना आकार देतात. रोगभाराचा मोठा वाटा असलेला प्रदेश जर कमी प्रमाणात प्रतिनिधित्वित असेल, तर तयार होणारा पुराव्याचा पाया वैद्यक नेहमी गृहीत धरते त्यापेक्षा कमी सार्वत्रिक असू शकतो.
चाचण्यांतील प्रतिनिधित्व का महत्त्वाचे आहे
पुराव्याधारित वैद्यकाची कल्पना अशी आहे की काळजीपूर्वक रचना केलेल्या अभ्यासांतून काढलेले निष्कर्ष व्यापक आणि विश्वासार्ह रीतीने उपचारांना दिशा देऊ शकतात. पण ते तेव्हाच सुरळीतपणे काम करते, जेव्हा पुरावा रोगाने प्रभावित लोकसमूहांची विविधता प्रतिबिंबित करतो. मोठा प्रदेश जर गायब असेल, तर ती दरी केवळ भौगोलिक राहत नाही. ती पद्धतशास्त्रीय आंधळा बिंदू बनू शकते.
म्हणूनच या उमेदवाराने उपस्थित केलेली चिंता ही संशोधन प्रशासनावरील अरुंद तक्रार नाही. ती वैद्यकाच्या मूलभूत स्वपरिचयांपैकी एका आव्हान आहे. क्लिनिकल चाचण्यांचा नकाशा जर रोगाच्या जागतिक वितरणाशी जुळत नसेल, तर सार्वत्रिकतेचा दावा कोणतीही अट न लावता टिकवणे कठीण होते.
जागतिक प्राधान्यांविषयी हे काय सांगते
शीर्षक आणि उतारा एकत्र पाहिले तर रोग कुठे केंद्रित आहे आणि औपचारिक संशोधन लक्ष कुठे दिले जात आहे, यातील विसंगती दिसते. ही विसंगती महत्त्वाची आहे, कारण क्लिनिकल चाचण्या गुंतवणूक, नियामक गती, उपचारमानके आणि भविष्यातील संशोधन अजेंडा यांना प्रभावित करतात. चाचण्यांत कमी प्रतिनिधित्वित प्रदेशांना नंतरच्या निर्णयप्रक्रियेतही कमी प्रतिनिधित्व मिळण्याचा धोका असतो.
त्या अर्थाने, मुद्दा केवळ अभ्यासांत कोणाची नोंद होते यापुरता मर्यादित नाही. पुराव्याची पाइपलाइनच कोण घडवत आहे, हाही प्रश्न आहे. एखादा खंड प्रक्रियेच्या खूप मोठ्या भागातून गायब असेल, तर त्याची आरोग्यवास्तवता इतरत्र तयार केलेल्या चौकटींतून गाळली जाऊ शकते.
हा केवळ समतेचा वाद नाही, तर वैज्ञानिक प्रश्नही आहे
हे केवळ न्याय्यतेचा मुद्दा म्हणून मांडणे सोपे आहे, पण हा युक्तिवाद वैज्ञानिकही आहे. वैद्यकाचे उद्दिष्ट विश्वासार्ह ज्ञान निर्माण करणे हे आहे. मोठ्या लोकसमूहांना वगळणारी ज्ञानव्यवस्था स्वतःच संपूर्णतेवरील आपले दावे कमकुवत करते. जेव्हा कमी प्रतिनिधित्वित प्रदेश रोगभाराचा मोठा भाग वाहतो, तेव्हा वगळण्याचा परिणाम केवळ सामान्यीकरणावर नाही, तर सुसंगततेवरही होतो, म्हणून समस्या अधिक तीव्र होते.
याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक क्लिनिकल प्रश्नाला समान रीतीने जागतिक कव्हरेजची आवश्यकता असते. पण गरजेच्या वितरणापासून चाचण्यांच्या क्रियाकलापांचे वितरण दूर जात असेल, तर त्याची सखोल चौकशी व्हायलाच हवी. पुराव्यावर अभिमान बाळगणाऱ्या क्षेत्राने तो पुरावा कुठून येतो आणि तो प्रत्यक्षात कोणाचे प्रतिनिधित्व करतो, हे तपासण्यास तयार असले पाहिजे.
हा वाद का वाढत जाण्याची शक्यता आहे
आरोग्यव्यवस्था, निधीदार आणि संशोधन संस्था संरचनात्मक पक्षपात तपासण्यासाठी अधिक दबावाखाली असताना ही टीका पुढे आली आहे. क्लिनिकल चाचण्या या चर्चेच्या केंद्रस्थानी आहेत, कारण त्या सुवर्णमानक पुरावा मानल्या जातात. तिथे पक्षपात असेल, तर त्याचे वजन असामान्यरीत्या जास्त असते.
सर्वात ठळक अर्थ असा नाही की विद्यमान वैद्यक उपयुक्त राहात नाही. तर हे की पुरावा सार्वत्रिक आहे, या आत्मविश्वासाचा पुन्हा विचार करावा लागेल. अधिक मजबूत व्यवस्था जागतिक मानके सोडणार नाही; ती मानके अधिक व्यापक आणि प्रतिनिधिक संशोधन पायावर उभी करेल.
- आफ्रिका मोठा रोगभार वहन करत असूनही क्लिनिकल चाचण्यांत कमी प्रतिनिधित्वित असल्याचा युक्तिवाद हा टीका मांडते.
- हा असमतोल आधुनिक वैद्यक पूर्णतः सार्वत्रिक विज्ञान आहे, या कल्पनेला आव्हान देतो.
- क्लिनिकल चाचण्यांतील प्रतिनिधित्व केवळ पुरावाच नाही, तर भविष्यातील प्राधान्ये आणि मानकेही ठरवते.
- हा मुद्दा समतेचा आणि वैज्ञानिक अशा दोन्ही स्वरूपाचा आहे.
संशोधन जग दुर्लक्ष करू शकत नाही असा युक्तिवाद
दिलेला उमेदवार केवळ संक्षिप्त चौकट देतो, पण तो एक मूलभूत समस्या ओळखतो. क्लिनिकल चाचण्या आधुनिक वैद्यकाला काटेकोर पुराव्याच्या आधारे उभे ठेवण्यासाठी असतात. जर महत्त्वाचा आरोग्यभार वाहणारे संपूर्ण प्रदेश त्या प्रक्रियेतून गायब असतील, तर क्षेत्राला केवळ तांत्रिक चूकच नाही, तर विश्वासार्हतेचा प्रश्नही भेडसावतो.
संशोधक, निधीदार आणि संस्थांसाठी पुढचे पाऊल वाक्प्रचारात्मक नाही. ते संरचनात्मक आहे: क्लिनिकल पुराव्याची रचना रोगाच्या भूगोलाशी अधिक जवळून जुळली पाहिजे का, हा निर्णय. वैद्यकाला स्वतःला सार्वत्रिक म्हणत राहायचे असेल, तर त्या दाव्यामागील पुरावाही अधिक सार्वत्रिक दिसला पाहिजे.
हा लेख Medical Xpress च्या वार्तांकनावर आधारित आहे. मूळ लेख वाचा.